Vùng đất "lịch sử" ở Bắc Ninh và những lớp trầm tích văn hóa không gián đoạn suốt hơn 2.000 năm

Không gian di sản đặc biệt của vùng Dâu – Luy Lâu

Nằm ở trung tâm vùng đất cổ Dâu – Luy Lâu, phường Trí Quả hiện được xem là một trong những không gian di sản đặc sắc bậc nhất của tỉnh Bắc Ninh. Trên diện tích không lớn, nơi đây tập trung hệ thống di tích, di vật và cổ vật phong phú, phản ánh liên tục các lớp trầm tích lịch sử – văn hóa từ buổi đầu hình thành quốc gia cho đến ngày nay.

Theo thống kê sơ bộ, toàn phường Trí Quả hiện có hơn 40 di tích các loại, gồm đình, chùa, nghè, nhà thờ và dấu tích thành cổ. Trong số đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt là Chùa Dâu và Chùa Bút Tháp, cùng 6 di tích quốc gia và 15 di tích cấp tỉnh. Điểm nổi bật của Trí Quả là hệ thống chùa tháp gắn với tín ngưỡng Phật giáo bản địa, tiêu biểu là thờ Phật Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện). Các nghi lễ rước Phật, rước nước cùng kho tàng truyền thuyết, giai thoại dân gian đã tạo nên lớp di sản phi vật thể đặc sắc, được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Toàn tỉnh Bắc Ninh hiện có 24 bảo vật quốc gia, riêng Trí Quả đang lưu giữ 6 bảo vật tại các di tích trên địa bàn. Tại chùa Dâu là bộ “Tượng Phật Tứ Pháp” và “Mộc bản Cổ châu Pháp Vân Phật bản hạnh”, phản ánh tư tưởng Phật giáo dung hòa với tín ngưỡng dân gian. Trong khi đó, chùa Bút Tháp lưu giữ 4 bảo vật quốc gia gồm “Tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay”, “Bộ Tượng Tam thế”, “Tòa Cửu phẩm liên hoa” và “Hương án” – những kiệt tác nghệ thuật Phật giáo thế kỷ XVII, có giá trị lớn về lịch sử mỹ thuật và tôn giáo.

Bên cạnh hệ thống chùa tháp, cộng đồng cư dân Trí Quả còn đang bảo vệ một quần thể di tích đặc biệt quan trọng là Thành cổ Luy Lâu. Qua nhiều đợt khai quật khảo cổ, Luy Lâu được xác định là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn của Giao Châu xưa. Việc phát hiện lò nung và hàng vạn mảnh khuôn đúc trống đồng cho thấy nơi đây từng là trung tâm đúc đồng quy mô lớn.

Những phát hiện khảo cổ học liên tiếp đã bổ sung thêm bằng chứng khoa học quan trọng. Năm 2004, bia đá “Xá lợi tháp minh” có niên đại năm 601 được người dân địa phương phát hiện và sau đó hiến tặng cho Nhà nước. Đến năm 2013, hiện vật này được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đáng chú ý hơn, tại tổ dân phố Thanh Hoài, một tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ IV – V đã được phát hiện, hiện được coi là tấm bia đá cổ nhất Việt Nam. Dù từng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh, hiện vật này vẫn được người dân bảo quản cẩn trọng trong khuôn viên di tích, thể hiện ý thức gìn giữ di sản rất rõ nét của cộng đồng.

Gìn giữ di sản và phát huy giá trị trong phát triển bền vững

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, hệ thống di tích vùng Dâu – Luy Lâu luôn nhận được sự quan tâm đầu tư của Nhà nước và các cấp chính quyền trong công tác nghiên cứu, trùng tu và tôn tạo. Việc bảo tồn không chỉ dừng ở kiến trúc, hiện vật mà còn chú trọng phục hồi các giá trị văn hóa phi vật thể, từ lễ hội truyền thống đến nghi thức tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng.

Đáng chú ý, người dân địa phương ngày càng ý thức rõ vai trò của di sản đối với bản sắc văn hóa và sự phát triển lâu dài của quê hương. Ngoài việc tham gia trực tiếp vào bảo vệ di tích, nhiều cá nhân và dòng họ còn tự nguyện đóng góp kinh phí, ngày công, hiến tặng cổ vật quý cho bảo tàng và di tích. Cộng đồng cũng giữ vai trò nòng cốt trong việc duy trì lễ hội, thực hành tín ngưỡng, bảo đảm sự liên tục của các giá trị văn hóa qua thời gian.

Trong những năm gần đây, du lịch văn hóa – tâm linh được xác định là một hướng đi phù hợp để phát huy giá trị di sản vùng Dâu – Luy Lâu. Các sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với không gian linh thiêng của chùa Dâu, chùa Bút Tháp, thành cổ Luy Lâu đang ngày càng thu hút du khách trong và ngoài tỉnh. Cách tiếp cận này giúp di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực văn hóa – kinh tế, đóng góp tích cực vào phát triển bền vững của địa phương.

Với trữ lượng di sản vật thể và phi vật thể đồ sộ, giàu giá trị lịch sử và khoa học, Trí Quả nói riêng và vùng Dâu – Luy Lâu nói chung đang sở hữu một nguồn nội lực đặc biệt. Việc tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và khai thác hợp lý không gian di sản này sẽ giúp Bắc Ninh phát huy lợi thế văn hóa đặc sắc, đồng thời khẳng định vị thế của một vùng đất cổ trong dòng chảy phát triển hiện đại.