Sau hơn một thiên niên kỷ, vùng đất này ở Ninh Bình dần hé lộ dấu tích Cấm thành và Hoàng thành kinh đô cổ

Kinh đô cổ hình thành từ trị sở Trường Châu

Năm 968, sau khi thống nhất đất nước, vua Đinh Tiên Hoàng lựa chọn Hoa Lư làm kinh đô của nước Đại Cồ Việt. Trong suốt 42 năm, nơi đây trở thành trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa của quốc gia dưới các triều Đinh, Tiền Lê và giai đoạn đầu nhà Lý.

Trải qua nhiều thế kỷ cùng những biến động của lịch sử, phần lớn cung điện và công trình kiến trúc của kinh đô Hoa Lư dần bị vùi lấp dưới lòng đất. Chỉ đến khi các cuộc nghiên cứu khảo cổ được tiến hành từ những năm 1960, diện mạo của kinh đô cổ mới từng bước được làm sáng tỏ.

Sau gần 60 năm nghiên cứu, các nhà khoa học thống nhất nhận định Hoa Lư là một khu di tích đặc biệt quan trọng đối với lịch sử và văn hóa Việt Nam. Nhiều dấu tích kiến trúc liên quan trực tiếp đến triều đình và hoàng tộc thời Đinh – Tiền Lê đã được phát hiện tại khu vực này.

Những kết quả khảo cổ gần đây cho thấy khi xây dựng kinh đô, triều Đinh – Tiền Lê đã tận dụng và phát triển từ nền trị sở Trường Châu thời thuộc Đường. Tuy nhiên, quy mô của kinh đô thế kỷ X lớn hơn nhiều so với trung tâm hành chính cũ.

Dấu tích cung điện và không gian Cấm thành

Một trong những khu vực quan trọng được khai quật là cánh đồng Nội Trong, thuộc xã Trường Yên, huyện Hoa Lư, Ninh Bình (nay thuộc phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập). Tại đây, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc có niên đại từ giai đoạn Trường Châu và thời Đinh – Tiền Lê.

Những lớp nền đất, gạch và vật liệu xây dựng cho thấy khu vực này từng tồn tại các công trình cung điện quan trọng của kinh đô. Các di tích khảo cổ tại Nội Trong được nhận định nằm trong khu vực trung tâm của Cấm thành Hoa Lư.

Trong khi đó, các hố khai quật tại cánh đồng Hang Trâu được xác định là khu vực chuyển tiếp giữa Chính điện và Hậu cung. Những phát hiện này giúp các nhà nghiên cứu hình dung rõ hơn cấu trúc không gian của kinh đô cổ.

Theo các chuyên gia khảo cổ, Cấm thành Hoa Lư có thể gồm hai khu vực chính. Khu trung tâm là nơi đặt các công trình quan trọng của triều đình Đinh – Lê, hiện nằm trong khu di tích cố đô Hoa Lư ngày nay. Phía Nam là khu Hậu cung, nơi sinh sống của hoàng thái hậu, hoàng hậu và các phi tần.

Các lớp kiến trúc chồng xếp lên nhau tại khu vực này cho thấy kinh đô Hoa Lư đã được xây dựng trên nền các công trình cũ và tiếp tục được cải tạo, mở rộng qua nhiều thời kỳ.

Bên cạnh khu vực Cấm thành, chùa Nhất Trụ cũng là địa điểm quan trọng trong quá trình nghiên cứu kinh đô Hoa Lư. Ngôi chùa này được xem là quốc tự đầu tiên của nước Đại Cồ Việt.

Tại đây vẫn còn bảo tồn cột kinh bằng đá do vua Lê Đại Hành dựng vào năm 996. Trong cuộc khai quật năm 1991, các nhà khảo cổ phát hiện dấu tích móng trụ của một công trình kiến trúc lớn nằm gần khu vực cột kinh.

Các đợt nghiên cứu tiếp theo, đặc biệt là năm 2022, tiếp tục làm xuất lộ thêm nhiều cấu trúc kiến trúc ở phía Đông Bắc chùa. Những phát hiện này cho thấy chùa Nhất Trụ từng là một quần thể kiến trúc rộng lớn với nhiều đơn nguyên liên hoàn.

Ngoài ra, tại khu vực Vườn Am, các nhà khảo cổ còn phát hiện dấu tích kiến trúc thời Trần với nền móng được gia cố bằng đá, gạch ngói vụn. Nhiều di vật như gạch, ngói, gốm sứ và đồ sành mang đặc trưng thế kỷ XIII – XIV cũng được tìm thấy.

Các phát hiện này góp phần làm rõ hơn vai trò của Hoa Lư trong các giai đoạn lịch sử sau, đặc biệt là thời Trần khi khu vực này trở thành hành cung quan trọng.

Dù nhiều dấu tích của Cấm thành và Hoàng thành Hoa Lư đã được nhận diện, cấu trúc tổng thể của kinh đô cổ vẫn còn nhiều bí ẩn. Diện tích khai quật trong nhiều năm qua vẫn còn khá khiêm tốn so với quy mô thực tế của khu di tích.

Các nhà khoa học cho rằng việc nghiên cứu khảo cổ cần thời gian rất dài, có thể kéo dài hàng thập kỷ hoặc thậm chí hàng thế kỷ để làm rõ toàn bộ giá trị của khu di tích.

Vì vậy, giới chuyên môn đề xuất bảo vệ nghiêm ngặt hiện trạng khu vực nghi có di tích. Các hoạt động xây dựng, đào ao hay chôn cất trong vùng cần được hạn chế để tránh ảnh hưởng đến các lớp di tích nằm dưới lòng đất.

Những dấu tích cung điện, Cấm thành và Hoàng thành đang dần được hé lộ cho thấy Hoa Lư không chỉ là một di tích lịch sử đơn lẻ, mà còn là không gian đô thị cổ quy mô lớn của quốc gia thời kỳ đầu độc lập.

Nếu được nghiên cứu và bảo tồn đúng cách, kinh đô Hoa Lư có thể tiếp tục mang lại những phát hiện quan trọng, góp phần phục dựng bức tranh lịch sử của một trong những kinh đô cổ đầu tiên của Việt Nam.