Quy hoạch quanh ga đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam cần đi trước một bước

Đường sắt tốc độ cao rút ngắn khoảng cách giữa các đô thị

Theo thiết kế, tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam có tốc độ khai thác khoảng 350 km/h. Với tốc độ này, thời gian di chuyển từ Hà Nội, TP.HCM đến các địa phương lân cận sẽ được rút ngắn đáng kể. Chẳng hạn, hành trình từ Hà Nội đi Thanh Hóa có thể còn dưới 1 giờ, Hà Nội đi Nghệ An là hơn 1 giờ.

Khi khoảng cách thời gian được thu hẹp, người dân tại các địa phương lân cận các đô thị lớn như Thanh Hóa, Nghệ An, Đồng Nai,... có thể lựa chọn làm việc tại Hà Nội hoặc TP.HCM mà không nhất thiết phải chuyển nơi ở vào trung tâm các thành phố lớn. Về dài hạn, điều này có thể tác động đến phân bố dân cư, tái cơ cấu lao động và mạng lưới đô thị.

Không chỉ phục vụ đi lại, tuyến đường sắt này còn tạo điều kiện kết nối nhanh giữa các không gian kinh tế. Khi các ga đường sắt nằm trong hoặc gần các đô thị lớn, tuyến đường sắt sẽ trở thành trục kết nối giữa giao thông quốc gia với không gian phát triển của từng địa phương. Nhờ đó, các đô thị dọc tuyến có cơ hội mở rộng không gian kinh tế, phát triển dịch vụ, thương mại, du lịch, logistics và các khu đô thị mới quanh ga.

Theo kế hoạch dự án, khoảng cách giữa các nhà ga gần nhất là hơn 20 km, trong khi khoảng cách xa nhất có thể trên 100 km - dưới 200 km.

Trước đó, dự án đã được tách thành 17 dự án độc lập. Trong đó, nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được tách thành 15 dự án giải phóng mặt bằng, do 15 tỉnh, thành phố làm chủ đầu tư. Bộ Xây dựng được giao phối hợp với các bộ, ngành và địa phương chỉ đạo đơn vị tư vấn thiết kế theo hướng lựa chọn tuyến thẳng nhất có thể, bảo đảm thông số kỹ thuật và phù hợp điều kiện địa hình, địa chất, thủy văn, nhằm hạn chế điều chỉnh sau khi đã giải phóng mặt bằng.

Quy hoạch quanh ga cần đi trước một bước

Nhiều chuyên gia đô thị cho rằng, bên cạnh vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế của các địa phương, tuyến đường sắt này sẽ tác động lớn đến sự phát triển của các đô thị hiện hữu, đồng thời mở ra cơ hội hình thành các khu đô thị mới tại những vị trí thuận lợi, nhất là khu vực ga đầu mối.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy, khu vực quanh các nhà ga thường là nơi tập trung dân cư, khách sạn, trung tâm thương mại, dịch vụ và các hoạt động kinh tế đô thị. Do đó, với các địa phương có ga đường sắt đi qua, việc chuẩn bị quy hoạch không gian xung quanh nhà ga là yêu cầu quan trọng, cần được thực hiện sớm.

Theo Viện Quy hoạch phát triển đô thị TP.HCM, để tránh tình trạng các khu dân cư hình thành tự phát, ảnh hưởng đến hành lang an toàn tuyến đường sắt và hạn chế không gian phát triển trong tương lai, các địa phương nơi có nhà ga cần quy hoạch hệ thống giao thông kết nối, bãi đỗ xe, bến xe và khu dân cư quanh ga.

Quy hoạch quanh ga không chỉ là câu chuyện bố trí nhà ở, mà còn liên quan đến tổ chức giao thông đa phương thức. Một nhà ga nếu không được kết nối thuận tiện với xe buýt, đường bộ, bãi đỗ xe, taxi, xe công nghệ, giao thông đô thị và các tuyến liên vùng, sẽ khó phát huy tối đa hiệu quả khai thác. Ngược lại, nếu khu vực ga được quy hoạch bài bản, đây có thể trở thành hạt nhân phát triển đô thị mới.

Một số chuyên gia giao thông cho rằng, quy hoạch đô thị khu vực nhà ga còn giúp tăng giá trị đất đai, qua đó tạo điều kiện khai thác nguồn lực đất đai để đầu tư hạ tầng. Khi giá trị không gian quanh ga được nâng lên, địa phương có thể thu hút nguồn lực xã hội cho phát triển đô thị, thương mại, dịch vụ và nhà ở, đồng thời giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, để tránh phát triển nóng, việc khai thác quỹ đất quanh ga cần đi cùng kiểm soát quy hoạch. Các địa phương cần xác định rõ ranh giới phát triển đô thị, hành lang an toàn giao thông đường sắt, khu vực bãi đỗ xe, đầu mối vận tải công cộng, không gian thương mại, nhà ở và các công trình công cộng.

Về tổng thể, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài 1.541 km, từ Hà Nội đến TP.HCM, được thiết kế đường đôi, khổ 1.435 mm, tốc độ 350 km/h. Tuyến có 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa, chủ yếu vận chuyển hành khách, đồng thời đáp ứng yêu cầu vận tải hàng hóa khi cần thiết.

Tổng mức đầu tư sơ bộ của dự án khoảng 1.713.540 tỷ đồng, tương đương 67,34 tỷ USD, thực hiện theo hình thức đầu tư công, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2025 - 2035. Nhiều địa phương đã và đang chuẩn bị công tác thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, phục vụ mục tiêu khởi công vào tháng 12/2026.