Người nông dân Nghệ An dành 15 năm hồi sinh giống cây quý từng "tiến vua", mở ra hướng phát triển kinh tế mới

Nông dân xứ Nghệ và hành trình phục tráng từ những dấu vết cuối cùng

Nghệ An vào mùa này, trên những triền đất của Bích Hào, sắc hồng của hoa sâm Thổ Hào bắt đầu phủ nhẹ trên từng luống cây. Không rực rỡ như nhiều loại cây trồng khác, nhưng những cánh đồng sâm đang dần trở thành dấu hiệu của một quá trình chuyển đổi bền bỉ.

Ít ai biết, phía sau đó là hành trình hơn 15 năm phục tráng một giống cây từng gần như biến mất khỏi đời sống sản xuất.

Câu chuyện bắt đầu từ anh Hoàng Văn Kiểm, khi trong quá trình biên soạn lịch sử địa phương, anh phát hiện những ghi chép về sâm Thổ Hào – loại “nam sâm” từng được dùng để tiến vua.

Từ những dòng tư liệu ngắn ngủi, anh bắt đầu lần tìm dấu vết ngoài thực tế. Phải mất gần 2 năm dò hỏi, anh mới phát hiện vài cây sâm còn sót lại trong khuôn viên nhà thờ họ Phạm, gắn với Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ – người được cho là đã đưa giống cây này về trồng cách đây hơn 3 thế kỷ.

Tất cả những gì còn lại khi ấy chỉ là 2 quả sâm với 27 hạt giống. Không tài liệu hướng dẫn, không quy trình kỹ thuật, anh mang hạt về ươm với sự kiên nhẫn của một người làm nghiên cứu. Trong số 27 hạt, chỉ có 3 cây sống sót.

Ba cây sâm ấy trở thành “mạch sống” để bắt đầu hành trình dài phía sau. Trong suốt 3 năm tiếp theo, khu vườn nhỏ của anh Kiểm giống như một phòng thí nghiệm. Từ khoảng cách trồng, chất đất, cách chăm sóc đến chu kỳ sinh trưởng đều được thử nghiệm, điều chỉnh liên tục.

Dần dần, những đặc tính của cây sâm được nhận diện: đất cần tơi xốp, khoảng cách trồng khoảng 40cm, có giai đoạn phát triển mạnh rồi bước vào trạng thái “ngủ đông”. Những hiểu biết này trở thành nền tảng để đưa cây sâm ra khỏi quy mô thử nghiệm.

Từ mô hình thử nghiệm đến vùng sản xuất có liên kết

Quyết định chuyển sang sản xuất quy mô lớn là bước ngoặt quan trọng. Anh Kiểm vay mượn gần 1 tỷ đồng để mở rộng diện tích trồng, một lựa chọn mà chính anh gọi là “liều”.

Những khó khăn không đến chậm. Cuối năm 2022, khi chỉ còn hai ngày nữa thu hoạch, một trận lũ đã cuốn trôi toàn bộ diện tích sâm, khiến toàn bộ công sức nhiều năm gần như trở về con số không.

“Làm lại”, đó là cách anh Kiểm nói về giai đoạn ấy.

Lần này, cây sâm không phụ người. Diện tích 1,8ha cho sản lượng khoảng 4 tấn củ, mang lại nguồn thu đáng kể và mở ra cơ hội nhân rộng mô hình.

Trong bối cảnh nhiều diện tích đất canh tác tại Bích Hào từng bị bỏ hoang do hiệu quả thấp từ các cây trồng truyền thống như ngô, lạc, bí…, sự xuất hiện của cây sâm ban đầu chỉ là một thử nghiệm, nhưng dần trở thành hướng đi có cơ sở cho nhiều nông dân.

Ông Lâm Văn Hạnh là một trong những hộ tham gia sớm. Từ vài sào trồng thử, ông nhận thấy cây sâm phù hợp với điều kiện đất đai, nhưng cách làm buộc phải thay đổi.

“Không thể trồng như ngô, lạc trước đây”, ông nói.

Quy trình canh tác chuyển sang hướng hữu cơ, sử dụng phân ủ từ chuối chín, đạm cá. Phòng trừ sâu bệnh bằng chế phẩm sinh học, hệ thống tưới được đầu tư đồng bộ.

Sự chuyển đổi này có sự đồng hành của các tổ chức. Hội Nông dân địa phương tham gia tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật, hình thành các tổ liên kết. Từ năm 2021, Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An triển khai đề án ứng dụng khoa học – công nghệ trong phục tráng và phát triển sâm Thổ Hào, giúp chuẩn hóa quy trình từ giống, chăm sóc đến chế biến.

Trên nền tảng đó, mô hình liên kết sản xuất bắt đầu hình thành rõ nét. Niên vụ 2026, ông Nguyễn Văn Phượng cùng nhiều hộ dân liên kết với Hợp tác xã Sâm Thổ Hào để trồng sâm trên các diện tích trước đây kém hiệu quả.

Người dân không còn sản xuất riêng lẻ mà tham gia vào chuỗi có tổ chức: được cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm.

“Trước đây trồng ngô, lạc thu nhập bấp bênh. Nay có hợp tác xã đứng ra liên kết, bao tiêu nên bà con yên tâm hơn. Cây sâm phát triển tốt, đã ra hoa, kết quả, nhìn thấy rõ triển vọng”, ông Phượng chia sẻ.

Hình thành chuỗi giá trị, hướng tới sản phẩm đặc trưng địa phương

Hiệu quả kinh tế bước đầu đã được ghi nhận. Theo ông Nguyễn Đình Lý - Chủ tịch HĐQT HTX sâm Thổ Hào, hiện hợp tác xã liên kết với khoảng 10 hộ nông dân, tổng diện tích gần 3ha.

Toàn bộ sản phẩm từ củ, lá, hoa đến hạt đều được thu mua. Bình quân mỗi sào cho khoảng 2 tạ củ. Sau khi trừ chi phí, người trồng có thể lãi từ 20–25 triệu đồng trong vòng 8 tháng, mức thu nhập cao hơn đáng kể so với các cây trồng truyền thống.

Khi đầu ra được đảm bảo, bài toán “được mùa, mất giá” dần được tháo gỡ, tạo thêm động lực để người dân gắn bó với cây sâm.

Ở góc độ địa phương, mô hình này không còn dừng ở thử nghiệm. Ông Nguyễn Xuân Khánh - Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Bích Hào cho biết: “Việc phục tráng sâm Thổ Hào bước đầu đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Xã đang định hướng mở rộng diện tích, xây dựng vùng sản xuất tập trung, gắn với hợp tác xã và sản phẩm OCOP, từng bước hình thành chuỗi giá trị bền vững”.

Theo định hướng này, sâm Thổ Hào không chỉ là cây trồng mang lại thu nhập mà còn là sản phẩm đặc trưng, góp phần xây dựng thương hiệu nông sản địa phương.

Từ 27 hạt giống còn sót lại, hành trình “hồi sinh” của sâm Thổ Hào cho thấy khi kết hợp giữa tri thức, khoa học công nghệ và tổ chức sản xuất, những giá trị tưởng như đã mất vẫn có thể trở lại, thậm chí tạo ra những cơ hội phát triển mới cho nông thôn.