AI thúc đẩy ngành ngân hàng bước vào giai đoạn chuyển đổi mới

Tuy nhiên, cùng với cơ hội nâng cao hiệu quả hoạt động, AI cũng đang làm thay đổi cấu trúc rủi ro của hệ thống tài chính - ngân hàng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cấp năng lực quản trị rủi ro để bảo vệ niềm tin của khách hàng.

Hơn 70% tổ chức tín dụng đã ứng dụng AI

Tại Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026, ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin - Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam cho biết, trong nhiều năm qua chuyển đổi số đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy thay đổi mô hình hoạt động của ngành ngân hàng, từ thanh toán không dùng tiền mặt, ngân hàng số, định danh điện tử cho tới dữ liệu lớn, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo.

Theo ông Tiến, nếu trước đây chuyển đổi số chủ yếu được hiểu là đưa dịch vụ ngân hàng lên môi trường trực tuyến thì hiện nay ngành ngân hàng đang chuyển dần sang mô hình “ngân hàng thông minh dựa trên dữ liệu”.

Nhiều tổ chức tín dụng đã xây dựng kho dữ liệu tập trung, triển khai các bài toán phân tích dữ liệu nâng cao và ứng dụng AI trong gợi ý sản phẩm, phát hiện gian lận, phân tích giao dịch và chăm sóc khách hàng.

“Dữ liệu đang trở thành tài sản chiến lược, công nghệ trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi và niềm tin của khách hàng trở thành nền tảng quyết định sự tồn tại và phát triển bền vững của các tổ chức tín dụng cũng như toàn hệ thống ngân hàng”, ông Hoàng Minh Tiến nhấn mạnh.

Theo đại diện NHNN, khách hàng hiện nay không chỉ quan tâm ngân hàng có quy mô lớn hay không mà còn đặt câu hỏi liệu dữ liệu cá nhân và tài sản số của họ có được bảo vệ an toàn hay không. Trong bối cảnh đó, năng lực quản trị rủi ro số đang trở thành nền móng của niềm tin khách hàng đối với hệ thống ngân hàng.

Dưới định hướng chuyển đổi số của Chính phủ và NHNN, các tổ chức tín dụng tại Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng AI trong nhiều lĩnh vực hoạt động.

“

Số liệu tổng hợp định kỳ cho thấy hiện có trên 70% tổ chức tín dụng ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm tối ưu quy trình nghiệp vụ, nâng cao hiệu quả vận hành và cải thiện trải nghiệm khách hàng.

Ông Hoàng Minh Tiến - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

AI không còn dừng ở các thử nghiệm đơn lẻ mà đang dần được tích hợp vào hoạt động kinh doanh, quản trị rủi ro và bảo đảm an toàn giao dịch.

Trong lĩnh vực chăm sóc khách hàng, nhiều ngân hàng đã triển khai chatbot, trợ lý ảo và tổng đài thông minh để hỗ trợ khách hàng 24/7. Trong hoạt động định danh điện tử, AI được ứng dụng mạnh trong eKYC, nhận diện khuôn mặt, nhận dạng ký tự quang học và tự động trích xuất dữ liệu từ giấy tờ.

AI hiện cũng được sử dụng rộng rãi trong phòng chống gian lận, phòng chống rửa tiền và quản trị rủi ro tín dụng thông qua việc phân tích hành vi giao dịch, phát hiện bất thường và cảnh báo sớm các dấu hiệu nghi ngờ.

Đồng thời, công nghệ này còn được kết hợp với dữ liệu lớn và RPA để tự động hóa quy trình nghiệp vụ, xử lý hồ sơ tín dụng, thanh toán và chăm sóc khách hàng.

Theo ông Tiến, làn sóng AI trong ngành ngân hàng hiện diễn ra trên ba cấp độ: AI phục vụ khách hàng thông qua cá nhân hóa dịch vụ; AI phục vụ vận hành thông qua tự động hóa quy trình; và AI phục vụ quản trị rủi ro thông qua phát hiện gian lận, chấm điểm tín dụng và cảnh báo sớm rủi ro.

“Nhiều ngân hàng hiện có tới 95-99% giao dịch được thực hiện trên kênh số và đang phát triển các siêu ứng dụng tích hợp hàng trăm sản phẩm dịch vụ tài chính”, đại diện NHNN cho biết.

AI làm xuất hiện các dạng rủi ro mới

Tuy nhiên, theo NHNN, sự phát triển nhanh của AI cũng đang tạo ra những rủi ro chưa từng có đối với ngành ngân hàng.

Nếu trước đây rủi ro công nghệ chủ yếu gắn với hạ tầng phần mềm, mạng viễn thông và an toàn thông tin, thì trong kỷ nguyên AI, rủi ro đã mở rộng sang dữ liệu, thuật toán, mô hình ra quyết định, nhà cung cấp công nghệ và cả hành vi người dùng.

Dẫn báo cáo của Hội đồng tham vấn châu Á thuộc Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), đại diện NHNN cho biết AI không chỉ làm thay đổi rủi ro ở từng ngân hàng mà còn có thể tạo tác động ở cấp độ toàn hệ thống tài chính.

Một trong những nguy cơ lớn nhất hiện nay là tội phạm công nghệ cao ứng dụng AI để thực hiện các hình thức lừa đảo tinh vi hơn. Thực tế, AI tạo sinh hiện có thể hỗ trợ tạo nội dung lừa đảo cá nhân hóa, giả mạo giọng nói, hình ảnh, video, email hoặc xây dựng các kịch bản giao tiếp giống thật nhằm vượt qua cảnh giác của người dùng.

“Deepfake kết hợp phishing cá nhân hóa đang khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân biệt”, ông nói.

Theo đại diện NHNN, điều này buộc ngành ngân hàng phải chuyển từ mô hình phòng thủ truyền thống sang mô hình phát hiện bất thường theo thời gian thực, xác thực đa lớp, xác thực sinh trắc học và chia sẻ cảnh báo gian lận trên toàn hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, AI cũng làm gia tăng rủi ro liên quan tới dữ liệu và quyền riêng tư của khách hàng khi dữ liệu mà ngành ngân hàng xử lý hiện không chỉ bao gồm thông tin định danh, tài khoản hay giao dịch mà còn có dữ liệu sinh trắc học, hành vi, tín dụng và nhiều dữ liệu tài chính nhạy cảm khác.

“Ngay cả khi dữ liệu đã được ẩn danh, mô hình AI vẫn có thể suy luận hoặc khôi phục thông tin cá nhân thông qua việc đối chiếu nhiều tập dữ liệu khác nhau”, ông cảnh báo.

Một vấn đề khác được NHNN nhấn mạnh là rủi ro “hộp đen” của AI. Theo ông Hoàng Minh Tiến, nếu dữ liệu huấn luyện không đầy đủ hoặc chứa định kiến, mô hình AI có thể tạo ra các kết quả sai lệch, ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận tín dụng hoặc quyền lợi tài chính của khách hàng mà không có cơ chế giải thích rõ ràng.

“Những quyết định của AI liên quan trực tiếp đến quyền lợi khách hàng như cấp tín dụng, hạn mức, lãi suất hay phong tỏa giao dịch cần có cơ chế kiểm soát và giám sát của con người”, đại diện NHNN nhấn mạnh.

NHNN sẽ xây dựng khung quản trị AI trong ngành ngân hàng

Trước những thay đổi về cấu trúc rủi ro, NHNN cho biết đang xây dựng các định hướng quản lý mới nhằm kiểm soát AI trong lĩnh vực ngân hàng.

Cụ thể, NHNN sẽ xây dựng các văn bản liên quan tới quản trị rủi ro và quản lý AI trong hoạt động ngân hàng. Đồng thời, cơ quan này đang lấy ý kiến đối với dự thảo thông tư về quản lý an toàn và quản trị rủi ro trong hoạt động ngân hàng.

NHNN cũng đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định 59 về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) trong lĩnh vực ngân hàng nhằm tạo không gian pháp lý cho các mô hình công nghệ tài chính mới.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý tiếp tục nâng cao tiêu chuẩn an toàn bảo mật trong cung cấp dịch vụ trực tuyến thông qua các quy định về xác thực sinh trắc học, kiểm soát thay đổi thiết bị, cảnh báo giao dịch gian lận và giám sát an toàn theo thời gian thực.

Theo đại diện NHNN, ngành ngân hàng hiện cũng phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an trong quá trình làm sạch dữ liệu và giảm tài khoản “rác”.

Tính đến tháng 5/2024, đã có gần 157 triệu hồ sơ khách hàng được đối chiếu sinh trắc học thông qua căn cước công dân hoặc ứng dụng VNeID.

Trong môi trường AI hiện nay, bảo vệ khách hàng không còn chỉ là bảo vệ tiền trong tài khoản mà còn là bảo vệ danh tính số, dữ liệu cá nhân, quyền được giải thích và quyền được giao dịch trong môi trường số an toàn. "AI càng thông minh thì yêu cầu về minh bạch, an toàn và trách nhiệm giải trình càng cao”, đại diện NHNN cho biết.