Ngọn núi chỉ cao hơn 150m nhưng lưu giữ tòa thành cổ hơn 600 năm tuổi: Chứng nhân lịch sử giữa lòng xứ Nghệ
Giữa vùng đồng bằng sông Lam trù phú, núi Lam Thành không chỉ sở hữu cảnh quan đặc biệt mà còn lưu giữ dấu tích Thành Rum – công trình quân sự cổ gắn với nhiều biến cố quan trọng của lịch sử dân tộc.
Dấu tích thành cổ trên ngọn núi giữa đồng bằng
Nhắc đến những di tích lịch sử nổi bật của xứ Nghệ, nhiều người thường nghĩ tới thành cổ Vinh, đền Quang Trung hay khu di tích Kim Liên. Tuy nhiên, cách trung tâm thành phố Vinh khoảng 10 - 15km về phía Tây Nam còn có một ngọn núi mang trong mình những lớp trầm tích lịch sử đặc biệt – núi Lam Thành.
Núi Lam Thành, còn gọi là núi Thành, nằm trên địa bàn xã Hưng Thành, tỉnh Nghệ An. Dù chỉ cao hơn 150m so với mực nước biển nhưng ngọn núi vẫn nổi bật giữa vùng đồng bằng rộng lớn nhờ địa thế "tựa sơn vọng thủy", phía trước nhìn ra dòng sông Lam hiền hòa, phía sau là những dãy đồi thấp nối tiếp nhau.
Điều khiến Lam Thành trở nên khác biệt không nằm ở độ cao mà ở dấu tích của một công trình quân sự cổ tồn tại suốt hơn 600 năm. Đó là Thành Rum – tòa thành được xây dựng trên rú Rum, tên gọi cổ của núi Lam Thành.
Theo nhiều tài liệu lịch sử, Thành Rum được xây dựng vào cuối thế kỷ XIV dưới thời Hồ Quý Ly. Trong bối cảnh nguy cơ xâm lược từ phương Bắc ngày càng lớn, triều đình nhà Hồ đã cho xây dựng nhiều công trình phòng thủ tại khu vực Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh. Thành Rum trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống quân sự bảo vệ vùng đất phía Nam kinh đô.
Công trình được xây dựng dựa hoàn toàn vào địa hình tự nhiên của núi Lam Thành. Thành men theo các sườn núi từ phía Đông Bắc xuống phía Nam rồi vòng lên phía Tây, tạo thành thế phòng thủ vững chắc. Tường thành được đắp bằng đất kết hợp đá xếp, mặt thành có hình thang với nhiều vọng gác và ụ chiến đấu.
Theo ghi chép còn lại, thành có ba cửa ra vào gồm một cửa chính và hai cửa phụ. Nội thành rộng khoảng 1km², được chia thành hai khu vực Đông Thành và Tây Thành. Đây từng là trung tâm quân sự quan trọng của vùng Nghệ An trong nhiều thế kỷ.
Chứng nhân của nhiều biến cố lịch sử
Không chỉ là một công trình quân sự, Lam Thành còn gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của dân tộc.
Đầu thế kỷ XV, sau khi quân Minh xâm lược nước ta, khu vực Lam Thành bị chiếm đóng. Nhận thấy vị trí chiến lược của ngọn núi, quân Minh tiếp tục củng cố và mở rộng hệ thống thành lũy để kiểm soát toàn bộ vùng đồng bằng rộng lớn thuộc Nghệ An và Hà Tĩnh ngày nay.
Chính tại vùng đất này đã diễn ra câu chuyện bi tráng về vị trung thần Nguyễn Biểu. Theo sử sách, vua Trần Trùng Quang từng cử ông đến thương thuyết với tướng Minh là Trương Phụ nhằm tìm giải pháp cứu vãn tình thế đất nước. Tuy nhiên cuộc thương lượng thất bại và Nguyễn Biểu bị sát hại một cách tàn khốc.
Để tưởng nhớ lòng trung nghĩa của ông, người dân địa phương đã lập đền thờ ngay dưới chân núi Lam Thành. Ngôi đền hiện vẫn là điểm đến tâm linh quan trọng của người dân xứ Nghệ.
Những năm sau đó, trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh, Lam Thành tiếp tục giữ vai trò chiến lược. Theo ghi chép trong "Nghệ An ký", nghĩa quân của Lê Lợi từng chọn khu vực An Tĩnh làm nơi luyện quân và xây dựng lực lượng.
Trong suốt hơn hai năm, quân Lam Sơn từng bước lớn mạnh tại vùng đất này trước khi mở các chiến dịch quyết định, giải phóng Nghệ An và tiến tới giành lại độc lập cho dân tộc.
Sau khi đất nước thái bình, Lam Thành tiếp tục giữ vai trò là trung tâm hành chính quan trọng. Trong khoảng 370 năm, từ năm 1428 đến năm 1801, nơi đây từng là trấn lỵ của vùng Nghệ An.
Xung quanh núi hiện vẫn còn nhiều di tích có giá trị như đền Nguyễn Biểu, đền Tuyên Nghĩa Hầu, đền Thanh Liệt, đền Vua Lê, chùa An Quốc, chùa Ông và chùa Mụ, tạo thành quần thể văn hóa – lịch sử đặc sắc của xứ Nghệ.
Ngày nay, dù nhiều đoạn thành đã bị thời gian bào mòn, núi Lam Thành vẫn là điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu lịch sử và thích khám phá.
Từ chân núi, du khách có thể men theo những con đường nhỏ dẫn lên đỉnh. Trên hành trình ấy, những đoạn tường đá cổ phủ đầy rêu phong bất ngờ hiện ra giữa cây cối xanh tốt, gợi nhắc về một thời kỳ chiến trận khốc liệt.
Đứng từ đỉnh núi, toàn bộ vùng đồng bằng sông Lam hiện lên rộng lớn với những làng quê thanh bình, những cánh đồng xanh mướt và dòng Lam Giang uốn lượn mềm mại.
Vào mùa hè, đặc biệt từ tháng 6 đến tháng 8, sim rừng nở tím khắp các sườn núi, tạo nên khung cảnh đặc trưng hiếm thấy giữa vùng trung du xứ Nghệ.
Năm 1962, quần thể di tích núi Lam Thành và Thành Rum được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và quân sự mà nơi đây lưu giữ.
Dù nhiều hạng mục đã xuống cấp sau hàng thế kỷ tồn tại, Lam Thành vẫn là một trong những chứng nhân lịch sử tiêu biểu của miền Trung. Giữa dòng chảy hiện đại, ngọn núi nhỏ bên dòng sông Lam vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về những triều đại, những cuộc kháng chiến và những con người đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc Việt Nam.