Việt Nam có ngôi làng phát tích vương triều Nguyễn: Từng có chuyện vua bị “phạt vạ”, sở hữu kiến trúc độc nhất vô nhị

Ngôi làng được xem là “quý hương” của nhà Nguyễn

Nhắc tới vùng đất gắn với nguồn cội vương triều Nguyễn, nhiều người thường nghĩ ngay đến Huế. Thế nhưng trước khi tiến về phương Nam dựng nên cơ nghiệp kéo dài suốt nhiều thế kỷ, dòng họ Nguyễn đã phát tích từ một ngôi làng nhỏ ở xứ Thanh – đó là Làng Gia Miêu.

Ngôi làng này hiện thuộc xã Hà Long, huyện Hà Trung cũ, tỉnh Thanh Hóa, từ lâu được xem là vùng “quý hương” của nhà Nguyễn. Không chỉ mang giá trị lịch sử đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ hệ thống di tích, kiến trúc và những câu chuyện dân gian hiếm có gắn với triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam.

Theo nhiều tư liệu lịch sử, Gia Miêu từng có tên là Gia Miêu Ngoại Trang. Đây được xem là nơi phát tích của 9 đời chúa Nguyễn và 13 đời vua triều Nguyễn. Chính từ vùng đất này, chúa Nguyễn Hoàng đã rời quê hương vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558 sau lời khuyên nổi tiếng của Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”.

Từ bước ngoặt ấy, các chúa Nguyễn từng bước mở mang bờ cõi về phương Nam, đặt nền móng cho một trong những giai đoạn phát triển lớn của lịch sử dân tộc.

Không chỉ gắn với lịch sử mở cõi, Gia Miêu còn nổi tiếng bởi nền văn hóa làng xã đặc biệt. Theo bản hương ước cổ của làng, tất cả trai đinh dù giàu hay nghèo, ở gần hay xa, đến dịp lễ tết đều phải trở về quê để tham dự lễ tế Thành hoàng. Nếu vắng mặt sẽ bị xử phạt theo quy định của làng.

Một trong những câu chuyện khiến nhiều người tò mò khi nhắc đến Làng Gia Miêu là việc chính nhà vua cũng từng bị làng… xử phạt.

Theo lời kể của các bậc cao niên và các tài liệu địa phương, vào năm Thiệu Trị thứ 9, vua Thiệu Trị vì bận việc triều chính nên không thể về quê dự lễ tế Thành hoàng như quy định của hương ước. Căn cứ theo lệ làng, các bô lão Gia Miêu đã cử một đoàn khoảng 60 người đi bộ từ Thanh Hóa vào tận kinh thành Huế để trình hương ước lên nhà vua.

Tương truyền, vua Thiệu Trị sau đó đã trực tiếp tiếp đón các cụ cao niên, nhận lỗi vì “sao nhãng trách nhiệm trai đinh của làng” và cho thuê người về làm mõ cho làng trong 6 tháng để “chuộc lỗi”. Câu chuyện này đến nay vẫn được xem như một nét văn hóa độc đáo, thể hiện tính cộng đồng và sự nghiêm cẩn của hương ước làng quê xưa.

Theo sử sách, đã có ít nhất 5 vị vua triều Nguyễn từng trở về Gia Miêu tế tổ tiên, gồm các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Thành Thái và Bảo Đại. Tại khu lăng miếu Triệu Tường hiện vẫn còn lưu lại nhiều văn bia liên quan đến nguồn gốc phát tích của triều Nguyễn.

Sở hữu quần thể kiến trúc cổ độc đáo của xứ Thanh

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Đình Gia Miêu còn được đánh giá là một trong những công trình kiến trúc cổ đặc sắc của vùng Bắc Trung Bộ.

Ngôi đình được xây dựng vào năm 1804 dưới thời vua Gia Long, cùng thời với việc xây dựng khu lăng miếu Triệu Tường. Công trình nổi bật với hệ thống kiến trúc gỗ quy mô lớn, nhiều mảng chạm khắc tinh xảo và sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc với điêu khắc dân gian.

Các hình tượng rồng, lân, rùa, chim thú hay hoa lá được chạm khắc dày đặc trên vì kèo, kẻ bẩy, cốn mê… tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghi vừa mềm mại. Giới nghiên cứu đánh giá đây là kiểu kiến trúc mang đặc trưng “nửa kiến trúc, nửa điêu khắc”, thể hiện trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật rất cao của nghệ nhân xưa.

Ngoài đình làng, khu vực này còn có nhà thờ họ Nguyễn Hữu – công trình được xếp hạng Di tích Quốc gia từ năm 2002. Đây là nơi thờ nhiều nhân vật có công lớn với lịch sử dân tộc và sự nghiệp mở cõi của các chúa Nguyễn.

Ngày nay, dù nhiều công trình từng bị hư hại theo biến động lịch sử, Làng Gia Miêu vẫn được xem là một trong những vùng đất đặc biệt bậc nhất của xứ Thanh. Không chỉ lưu giữ dấu tích về một vương triều kéo dài hàng trăm năm, nơi đây còn phản ánh rõ nét văn hóa làng xã Việt Nam với những câu chuyện vừa kỳ lạ vừa giàu giá trị lịch sử.

Ánh Kim