Ít ai biết ở Hải Phòng có một ngôi đền gắn với truyền thuyết thủy thần vùng hạ lưu sông Hồng
Ngôi đền này tại xã Ninh Giang (Hải Phòng) là một trong những điểm đến tâm linh tiêu biểu, gắn với tín ngưỡng thờ Quan lớn Tuần Tranh.
Không gian tâm linh gắn với lịch sử và giao thương sông nước
Giữa vùng sông nước thuộc xã Ninh Giang, đền Tranh từ lâu đã trở thành một trong những điểm đến tâm linh quen thuộc, thu hút đông đảo du khách mỗi năm. Không chỉ là nơi thờ Quan lớn Tuần Tranh – vị thủy thần gắn với tín ngưỡng dân gian, di tích còn phản ánh rõ nét đời sống văn hóa của cư dân vùng hạ lưu sông Hồng. Trong hành trình phát triển du lịch văn hóa tại Hải Phòng, những địa điểm như đền Tranh đang góp phần tạo nên sự đa dạng cho sản phẩm du lịch, kết hợp giữa yếu tố lịch sử, tín ngưỡng và cảnh quan tự nhiên.
Đền Tranh tọa lạc gần bến đò Tranh, nơi giao nhau giữa sông Tranh và sông Luộc. Từ nhiều thế kỷ trước, khu vực này đã là điểm giao thương nhộn nhịp trên tuyến thủy lộ vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Chính bối cảnh đó đã hình thành nên một trung tâm tín ngưỡng gắn liền với đời sống của những người làm nghề sông nước.
Theo các tài liệu và truyền thuyết dân gian, từ thời Trần, người dân đã dựng một ngôi miếu nhỏ để thờ thủy thần, gọi là Tranh Giang Đại Vương cổ miếu. Do nằm sát bờ sông, công trình thường xuyên chịu tác động của thủy triều và dòng nước, nhiều lần phải tu sửa, tôn tạo.
Đến năm 1852, dưới triều Tự Đức, đền được trùng tu với quy mô lớn hơn, bổ sung nhiều hạng mục kiến trúc và các mảng chạm khắc tinh xảo. Trải qua các giai đoạn lịch sử, dù từng bị ảnh hưởng bởi chiến tranh và biến động xã hội, ngôi đền vẫn được người dân gìn giữ và phục dựng.
Sau năm 1954, khi nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng gia tăng, người dân địa phương đã chung tay khôi phục lại đền. Năm 1966, do yêu cầu mở rộng doanh trại quân đội, công trình được di dời về vị trí hiện nay. Từ đó đến nay, đền Tranh tiếp tục được tu bổ, tôn tạo, trở thành không gian văn hóa tâm linh quan trọng của khu vực.
Kiến trúc, lễ hội và giá trị văn hóa được bảo tồn
Đền Tranh gây ấn tượng với du khách bởi không gian kiến trúc vừa trang nghiêm vừa mang nét cổ kính. Toàn bộ khu đền gồm 34 gian lớn nhỏ, được bố trí theo trục thần đạo với các hạng mục như tam quan, sân đền, tiền tế, trung từ và cung cấm.
Điểm nổi bật của công trình là hệ thống chạm khắc gỗ mang phong cách nghệ thuật truyền thống, với các hình tượng “long – ly – quy – phượng”, hoa lá và mây cuốn được thể hiện tinh xảo. Những chi tiết này không chỉ thể hiện tay nghề của các nghệ nhân xưa mà còn phản ánh giá trị thẩm mỹ của kiến trúc cổ.
Trong cung cấm đặt tượng Quan lớn Tuần Tranh trong tư thế uy nghi, biểu trưng cho quyền năng của vị thần cai quản vùng ngã ba sông. Theo quan niệm dân gian, đây là vị thần có khả năng trấn giữ thủy vực, bảo vệ người dân trước thiên tai và những hiểm nguy trên sông nước.
Không chỉ mang giá trị kiến trúc, đền Tranh còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa với nhiều lễ hội truyền thống. Hằng năm, lễ hội mùa Xuân diễn ra vào tháng Hai âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách. Một trong những điểm nhấn của lễ hội là nghệ thuật hát chầu văn – loại hình diễn xướng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.
Năm 2022, lễ hội đền Tranh được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bên cạnh đó, di tích cũng được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao và trở thành điểm du lịch của địa phương từ năm 2024. Những ghi nhận này cho thấy vai trò của đền Tranh trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.
Theo đại diện Ban Quản lý di tích, những năm gần đây, địa phương đã chú trọng công tác tu bổ, tôn tạo và quản lý di tích. Không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, đền Tranh còn được định hướng trở thành điểm đến văn hóa – du lịch, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.
Trong bối cảnh Hải Phòng đang đẩy mạnh phát triển du lịch, việc khai thác các giá trị văn hóa truyền thống như đền Tranh được xem là hướng đi phù hợp. Những di tích gắn với đời sống tâm linh không chỉ đáp ứng nhu cầu của người dân mà còn tạo thêm sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.