Vùng đất này ở Thanh Hóa lưu giữ bảo vật quốc gia gần 1.000 năm tuổi

Ngôi chùa cổ bên dòng sông Lèn

Chùa Linh Xứng nằm dưới chân núi Ngưỡng Sơn, thuộc xã Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa (khu vực xã Hà Ngọc, huyện Hà Trung trước đây). Đây là một trong những ngôi chùa cổ được xây dựng từ thời Lý, gắn với lịch sử phát triển của Phật giáo và dấu ấn của danh tướng Lý Thường Kiệt.

Theo sử liệu, chùa được dựng vào khoảng năm 1085 – 1089 do Thiền sư Mãn Giác cùng Thái úy Lý Thường Kiệt cho xây dựng. Thời điểm ấy, Lý Thường Kiệt được triều đình nhà Lý giao trấn thủ vùng Thanh Hoa và được phong thái ấp rộng lớn.

Sau khi đặt chân tới vùng đất này, ông đã chọn làng Ngọ Xá làm nơi xây dựng Lương Mục Đường – địa điểm làm việc và sinh sống. Trong quá trình khảo sát vùng đất xung quanh, Lý Thường Kiệt cùng Thiền sư Mãn Giác đã dừng chân tại khu vực núi Ngưỡng Sơn, nơi phong cảnh sơn thủy hài hòa với dòng sông Lèn uốn lượn phía trước.

Trong văn bia cổ của chùa có ghi lại suy nghĩ của Lý Thường Kiệt khi chọn địa điểm dựng chùa: núi sông là nơi người hiền nhân yêu thích, nếu có thể dựng chùa để làm rạng danh đạo và truyền lại tiếng thơm cho đời sau thì đó là điều đáng quý. Chính vì vậy, ông đã quyết định xây dựng chùa Linh Xứng tại nơi này.

Một trong những di vật quý giá nhất của chùa Linh Xứng là tấm bia đá được dựng vào năm 1126 dưới triều vua Lý Nhân Tông. Tấm bia có tên “Ngưỡng Sơn Linh Xứng tự bi ký”, được xem là một trong số ít văn bia thời Lý còn tồn tại gần như nguyên vẹn đến ngày nay.

Bia cao khoảng 1,34m, rộng 0,7m, đặt trên lưng rùa đá theo quan niệm truyền thống rằng những công lao và giá trị được ghi lại sẽ trường tồn qua thời gian. Trán bia hình bán nguyệt khắc chữ Hán, phần thân khắc bài minh văn với nét chữ chân phương, rõ ràng.

Nội dung văn bia được Thiền sư Thích Pháp Bảo (hiệu Hải Chiếu đại sư) soạn, Thông phán Lý Doãn Từ viết chữ và Tăng Huệ Thống Thường Trung khắc bia. Bài văn khắc trên bia không chỉ ghi lại quá trình xây dựng chùa Linh Xứng mà còn đề cập đến sự phát triển của Phật giáo dưới triều Lý.

Văn bia cũng dành nhiều đoạn ca ngợi Lý Thường Kiệt – vị danh tướng kiệt xuất của lịch sử Việt Nam. Nội dung mô tả ông là người vừa nghiêm minh trong việc trị nước, vừa nhân hậu với nhân dân, biết chăm lo đời sống và khuyến khích sản xuất nông nghiệp.

Tấm bia này không chỉ có giá trị về lịch sử tôn giáo mà còn là nguồn tư liệu quý giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về tư tưởng, chính sách và vai trò của Lý Thường Kiệt trong triều đình nhà Lý.

Dấu tích ngôi chùa tráng lệ thời Lý

Theo nội dung ghi trên văn bia, chùa Linh Xứng từng là một công trình kiến trúc quy mô lớn và khá tráng lệ. Chùa được xây dựng ở phía nam núi Ngưỡng Sơn, với trai phòng nằm hai bên và nhiều công trình phụ trợ xung quanh.

Bên trong chùa từng có tượng Phật Như Lai thếp vàng đặt trên tòa sen nổi giữa mặt nước, tạo nên hình ảnh giống như một đóa sen đang nở. Xung quanh tường là những hình tượng La Hán được chạm khắc tinh xảo với nhiều dáng vẻ khác nhau.

Phía sau chùa còn có bảo tháp Chiêu Ân cao chín tầng, bốn mặt có cửa mở và lan can bao quanh. Trên các góc tháp treo chiêng, mỗi khi gió thổi tạo nên âm thanh vang vọng hòa cùng tiếng chim rừng.

Trước cửa chùa treo chuông lớn, con đường từ chùa dẫn thẳng xuống bến sông. Gần đó còn có đình và các công trình sinh hoạt của cư dân địa phương, cho thấy nơi đây từng là một trung tâm sinh hoạt tôn giáo và văn hóa quan trọng.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, nhiều hạng mục của chùa đã không còn nguyên vẹn như xưa. Tuy nhiên, tấm bia đá cổ cùng những dấu tích còn lại vẫn phản ánh phần nào quy mô và vẻ đẹp của ngôi chùa thời Lý.

Ngày 31/12/2024, bia chùa Linh Xứng đã được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia. Danh hiệu này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử – văn hóa đặc biệt của di tích mà còn góp phần bảo tồn và tôn vinh một dấu ấn quan trọng của Phật giáo và lịch sử dân tộc.

Giữa vùng đất Thanh Hóa giàu truyền thống, chùa Linh Xứng vẫn lặng lẽ tồn tại dưới chân núi Ngưỡng Sơn. Nơi đây không chỉ là chốn tâm linh mà còn là chứng tích sống động của một thời kỳ lịch sử rực rỡ dưới triều Lý.

Đăng Khôi