Hưng Yên không chỉ là “xứ Nhãn”, vùng đất này còn gắn với hai nhân vật lịch sử đặc biệt
Hưng Yên, vùng đất giàu truyền thống văn hiến của đồng bằng sông Hồng này là quê hương của nhiều vị danh nhân lịch sử.
Hưng Yên từ lâu được biết đến là vùng đất giàu truyền thống văn hóa và lịch sử của đồng bằng sông Hồng. Từng nổi danh với thương cảng Phố Hiến sầm uất trong lịch sử, địa phương này không chỉ có vị trí quan trọng trong giao thương mà còn là quê hương của nhiều danh nhân có đóng góp lớn cho đất nước.
Trong số những nhân vật tiêu biểu gắn với vùng đất này, Lê Quý Đôn và Hoàng Hoa Thám là hai danh nhân nổi bật, cùng sinh vào năm Ngọ nhưng thuộc hai giai đoạn lịch sử khác nhau. Một người là nhà bác học toàn năng của thời Lê – Trịnh, người kia là thủ lĩnh nông dân nổi tiếng trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX. Dù con đường và thời đại khác nhau, cả hai đều để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử Việt Nam.
Lê Quý Đôn - Người đỗ 3 kỳ thi lớn của đất nước
Lê Quý Đôn sinh ngày 2/8/1726 (năm Bính Ngọ) tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn của tỉnh Hưng Yên. Thuở nhỏ, ông có tên là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường. Xuất thân trong gia đình có truyền thống khoa bảng, ông sớm nổi tiếng thông minh và ham học.
Trong con đường khoa cử, Lê Quý Đôn đạt được thành tích hiếm có khi đỗ đầu cả ba kỳ thi lớn của triều đình phong kiến. Năm 1743, ông đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; năm 1752, ông tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Hội và sau đó đỗ Bảng nhãn trong kỳ thi Đình. Thành tích này đã khẳng định tài năng và vị trí của ông trong giới trí thức đương thời.
Trong quá trình làm quan, Lê Quý Đôn phục vụ dưới triều vua Lê và phủ chúa Trịnh, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Ông từng tham gia nhiều lĩnh vực từ hành chính, ngoại giao đến giáo dục, sử học và luật pháp. Qua nhiều lần thăng chức, ông giữ các vị trí như Hàn lâm viện Thị giảng, Tư nghiệp Quốc Tử Giám, Hữu thị lang bộ Hộ, Tả thị lang bộ Lại, Tổng tài Quốc sử quán và Thượng thư bộ Công.
Điểm đặc biệt trong sự nghiệp của Lê Quý Đôn là sự hiểu biết sâu rộng trên nhiều lĩnh vực. Ông được xem là một trong những nhà bác học tiêu biểu của thời phong kiến Việt Nam. Trong sự nghiệp trước tác, ông để lại khoảng 40 bộ sách thuộc nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, khảo cứu cổ thư và văn học.
Một số tác phẩm tiêu biểu của ông có thể kể đến như “Lê triều thông sử”, “Vân đài loại ngữ”, “Bắc sứ thông lục”, “Phủ biên tạp lục”, “Kiến văn tiểu lục” và “Toàn Việt thi lục”. Ngoài ra, ông còn sáng tác gần 600 bài thơ chữ Hán, ghi lại những trải nghiệm và suy ngẫm trong quá trình đi nhiều nơi trên khắp đất nước.
Năm 1760, khi mới 35 tuổi, Lê Quý Đôn được cử làm Phó sứ sang nhà Thanh để thực hiện nhiệm vụ ngoại giao. Trong chuyến đi này, ông đã thể hiện bản lĩnh và tri thức khi tham gia đối đáp, xướng họa thơ văn với nhiều học giả nước ngoài. Những tác phẩm và kiến thức của ông được giới học giả đương thời đánh giá cao.
Sau khi qua đời vào năm 1784, Lê Quý Đôn để lại một di sản tri thức phong phú cho lịch sử văn hóa Việt Nam. Năm 2025, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đã thông qua nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông, ghi nhận những đóng góp của ông đối với tri thức và văn hóa nhân loại.
Hiện nay, tại quê hương Hưng Yên, khu lưu niệm danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Đây là nơi lưu giữ nhiều dấu ấn gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông, đồng thời trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống hiếu học cho các thế hệ sau.
Hoàng Hoa Thám – Biểu tượng tinh thần yêu nước
Nếu Lê Quý Đôn đại diện cho truyền thống văn hiến thì Hoàng Hoa Thám lại là biểu tượng của tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh trong lịch sử Việt Nam.
Hoàng Hoa Thám sinh năm 1858 (năm Mậu Ngọ) tại làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ (cũ), nay thuộc xã Hoàng Hoa Thám của tỉnh Hưng Yên. Ông tên thật là Trương Văn Nghĩa, có tài liệu ghi là Đoàn Văn Nghĩa. Tuổi thơ của ông gắn liền với nhiều biến động khi gia đình tham gia các phong trào chống triều đình và gặp nhiều biến cố.
Sau này, ông đổi tên và hoạt động tại vùng Yên Thế – khu vực thuộc tỉnh Bắc Giang (cũ) và Bắc Ninh hiện nay. Chính tại đây, tên tuổi Hoàng Hoa Thám gắn liền với phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp kéo dài nhiều năm.
Từ năm 1884 đến năm 1913, Hoàng Hoa Thám lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế, một trong những phong trào nông dân chống Pháp kéo dài và bền bỉ nhất trong lịch sử cận đại Việt Nam. Nhờ am hiểu địa hình rừng núi và áp dụng nhiều chiến thuật linh hoạt, nghĩa quân nhiều lần gây khó khăn cho lực lượng đối phương.
Trong dân gian, ông thường được gọi là Đề Thám – cách gọi thể hiện sự kính trọng của người dân đối với người thủ lĩnh nghĩa quân. Tên tuổi của ông gắn liền với hình ảnh người lãnh đạo có bản lĩnh, kiên trì duy trì phong trào kháng chiến trong nhiều năm.
Năm 1913, Hoàng Hoa Thám bị sát hại, đánh dấu sự kết thúc của cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Tuy nhiên, tinh thần đấu tranh mà ông khơi dậy đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều phong trào yêu nước sau này. Hình ảnh của ông vẫn được nhắc đến như một biểu tượng của tinh thần bất khuất trong lịch sử dân tộc.
Tại quê hương Hưng Yên, đền thờ Hoàng Hoa Thám được xây dựng vào năm 2004 trên nền nhà cũ của gia đình ông và được mở rộng vào năm 2017. Công trình có diện tích hơn 3.000 m², bao gồm khu tưởng niệm, nhà đón tiếp và nhiều hạng mục phụ trợ khác. Đây được xem là một “địa chỉ đỏ” trong việc giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ.
Lịch sử Hưng Yên ghi dấu nhiều danh nhân, nhưng Lê Quý Đôn và Hoàng Hoa Thám là hai nhân vật tiêu biểu đại diện cho hai giá trị lớn của dân tộc: trí tuệ và khí phách. Dù sống ở hai thế kỷ khác nhau, họ đều để lại những đóng góp quan trọng cho đất nước.