Nơi sông Chu hợp lưu, lớp trầm tích lịch sử đặc biệt của Thanh Hóa lộ diện
Vùng đất này đang từng bước định hình hướng phát triển gắn với sinh thái và du lịch cộng đồng tại Thanh Hóa.
Lớp trầm tích lịch sử nơi thượng nguồn sông Chu
Dưới chân núi Róc, nơi sông Đặt hợp lưu cùng dòng Chu, Khu di tích lịch sử văn hóa Cửa Đặt thuộc xã Vạn Xuân là một không gian đặc biệt của Thanh Hóa. Nơi đây không chỉ lưu giữ giá trị tâm linh mà còn phản ánh chiều sâu lịch sử của vùng thượng du xứ Thanh.
Mỗi dịp từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, dòng người hành hương tìm về Cửa Đặt ngày một đông. Qua những con dốc quanh co, qua cây cầu bắc ngang sông Chu, từng đoàn khách dâng hương tưởng nhớ danh nhân Cầm Bá Thước (thủ lĩnh phong trào Cần Vương vùng thượng du Thanh Hóa) đồng thời chiêm bái Bà Chúa Thượng Ngàn trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Không khí lễ hội diễn ra trang nghiêm, gắn kết giữa đời sống hiện tại và ký ức lịch sử.
Không gian đền tọa lạc trên thế đất “tựa sơn, đón thủy”, phía sau là núi Róc, phía trước là hợp lưu hai dòng sông. Trước đây, di tích chỉ gồm những cung thờ nhỏ, mái ngói mũi hài giản dị. Năm 2006, công trình được trùng tu và di dời lên vị trí cao hơn nhằm bảo đảm an toàn trước biến đổi dòng chảy, song vẫn giữ kiến trúc truyền thống với mái cong, đầu đao uốn lượn.
Cầm Bá Thước (1858–1895), tên Thái là Lò Cắm Pán, là một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX tại Thanh Hóa. Ông chiêu mộ nghĩa sĩ, lập căn cứ từ Bái Thượng đến Cửa Đạt và Bát Mọt, tổ chức nhiều trận đánh chống thực dân Pháp. Trận Thổ Sơn ngày 6/2/1894 được xem là dấu mốc quan trọng của cuộc khởi nghĩa. Năm 1895, ông hy sinh khi mới 37 tuổi. Hơn một thế kỷ trôi qua, tên tuổi ông vẫn gắn liền với ký ức lịch sử vùng thượng du.
Bên cạnh dấu ấn phong trào Cần Vương, ký ức dân gian còn nhắc đến những địa danh như Hòn Mài Mực, Hón Ngồi – nơi được cho là gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Dù dấu tích vật chất không còn rõ ràng, các địa danh ấy vẫn tồn tại trong đời sống tinh thần của người dân Thanh Hóa như một phần của truyền thống lịch sử được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Thanh Hóa và diện mạo mới của Cửa Đặt trong thế kỷ XXI
Bước sang thế kỷ XXI, Cửa Đặt ghi nhận một thay đổi lớn với sự hình thành công trình thủy lợi – thủy điện Cửa Đạt. Công trình được khởi công năm 2004, tích nước năm 2010 và phát điện tổ máy đầu tiên năm 2011. Hồ chứa có dung tích khoảng 1,45 tỷ m³, đóng vai trò điều tiết lũ cho hạ du sông Chu và sông Mã, cấp nước tưới, phát điện và bổ sung nguồn nước mùa kiệt.
Sự hình thành hồ chứa đã làm thay đổi diện mạo khu vực. Nhiều hộ dân thuộc các xã Xuân Liên, Xuân Khao, Xuân Mỹ (thuộc huyện Thường Xuân cũ) thực hiện tái định cư để phục vụ công trình. Sau gần hai thập kỷ vận hành, công trình không chỉ phát huy hiệu quả về thủy lợi và năng lượng mà còn tạo nên không gian cảnh quan mới với mặt hồ rộng lớn giữa núi rừng.
Từ đây, hướng phát triển gắn với sinh thái và du lịch từng bước hình thành. Du khách có thể tiếp cận Vườn Quốc gia Xuân Liên rộng hơn 25.600ha – một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của Việt Nam. Các đỉnh Pù Gió, Pù Xèo, những thác nước như Yên, Thiên Thủy (thác Mù) và hệ rừng nguyên sinh tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng thượng nguồn Thanh Hóa.
Song song với giá trị tự nhiên là đời sống văn hóa của đồng bào Thái, Mường, từ lễ hội Nàng Han đến kiến trúc nhà sàn và phong tục truyền thống. Nhiều hộ dân tái định cư hiện tham gia hoạt động dịch vụ, du lịch cộng đồng, từng bước chuyển đổi sinh kế theo hướng bền vững.
Sự giao thoa giữa thiên nhiên, lịch sử và văn hóa đã tạo nên diện mạo mới cho Cửa Đặt. Trong tổng thể phát triển của Thanh Hóa, khu vực này không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là không gian gắn kết bảo tồn rừng, phát triển du lịch sinh thái và ổn định đời sống người dân. Qua nhiều biến động lịch sử và thay đổi về hạ tầng, Cửa Đặt tiếp tục là một điểm nhấn của vùng thượng nguồn sông Chu, nơi ký ức và hiện tại cùng song hành trong tiến trình phát triển.