Tổng Giám đốc FiinGroup: Tỷ lệ vốn huy động qua thị trường chứng khoán vẫn còn khiêm tốn

Thị trường chứng khoán (TTCK) được kỳ vọng là kênh huy động vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp. Trên thực tế, chức năng huy động vốn này của TTCK Việt Nam vẫn chưa phát huy đầy đủ tiềm năng. Thống kê từ FiinGroup cho thấy năm 2025, giá trị huy động vốn cổ phần qua TTCK đạt mức cao kỷ lục, ước khoảng 150,5 nghìn tỷ đồng. Tuy nhiên, tỷ trọng vốn huy động qua phát hành cổ phần so với tổng vốn đầu tư toàn xã hội chỉ dao động quanh mức 2,4%-4,4% trong suốt 5 năm gần đây, thấp hơn đáng kể so với kênh tín dụng ngân hàng trung và dài hạn (20%-30%).

Một đặc điểm đáng chú ý khác là cấu trúc huy động vốn qua thị trường cổ phiếu vẫn mang tính tập trung cao. Trong năm 2025, phần lớn giá trị phát hành cổ phần mới tiếp tục đến từ các ngành tài chính, đặc biệt là ngân hàng và chứng khoán. Trong khi đó, khu vực phi tài chính - nơi có nhu cầu vốn trung và dài hạn rất lớn cho mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn.

Cấu trúc này cho thấy TTCK hiện nay chưa thực sự đóng vai trò là kênh dẫn vốn trực tiếp cho khu vực sản xuất - kinh doanh, mà vẫn chủ yếu phục vụ nhu cầu tăng vốn của chính các định chế tài chính. Khi doanh nghiệp phi tài chính quan sát thị trường và không thấy nhiều tiền lệ thành công trong việc huy động vốn dài hạn, động lực niêm yết vì thế trở nên hạn chế.

Nói cách khác, “lên sàn” chưa tạo ra lợi thế tài chính đủ rõ ràng để doanh nghiệp sẵn sàng đánh đổi.

Một rào cản quan trọng khác nằm ở chi phí chuyển đổi sang mô hình công ty đại chúng. Niêm yết không đơn thuần là thủ tục hành chính, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện: từ chuẩn hóa hệ thống kế toán, hoàn thiện kiểm soát nội bộ, nâng cấp quản trị, cho đến thiết lập cơ chế công bố thông tin định kỳ và công tác quan hệ nhà đầu tư.

Với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp quy mô vừa, chi phí này không hề nhỏ. Điều đáng cân nhắc hơn là chi phí về quyền kiểm soát và cách thức vận hành. Khi trở thành công ty đại chúng, doanh nghiệp phải chấp nhận sự giám sát thường xuyên từ thị trường, cổ đông và cơ quan quản lý - điều mà không ít chủ doanh nghiệp vẫn chưa thực sự sẵn sàng.

“Vấn đề không chỉ là ngại minh bạch, mà là doanh nghiệp chưa nhìn thấy phần thưởng đủ lớn để bù đắp cho những thay đổi họ buộc phải chấp nhận khi lên sàn”, ông Hiệu nhận định.

Trong nhiều phân tích, nguyên nhân doanh nghiệp chưa lên sàn thường được quy về tâm lý e ngại minh bạch. Thực tế, yếu tố này có tồn tại, nhất là với các doanh nghiệp vận hành theo mô hình gia đình hoặc sở hữu tập trung.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Hữu Hiệu, minh bạch chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là thị trường phải giúp doanh nghiệp chuyển hóa sự minh bạch thành lợi ích kinh tế: tiếp cận vốn rẻ hơn, định giá cao và ổn định hơn, cùng với cơ hội mở rộng quy mô và nâng tầm quản trị. Khi thị trường chưa mang lại những lợi ích này một cách rõ ràng, việc yêu cầu doanh nghiệp “hy sinh” quyền riêng tư và quyền kiểm soát trở nên khó thuyết phục.

Một yếu tố quan trọng khác ảnh hưởng đến quyết định niêm yết là cơ chế định giá. Trong môi trường mà dòng tiền cá nhân ngắn hạn chi phối và thiếu sự tham gia của nhà đầu tư tổ chức dài hạn, giá cổ phiếu dễ biến động mạnh và không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ giá trị nội tại hay triển vọng dài hạn của doanh nghiệp.

Thực tế, không ít doanh nghiệp quan sát thị trường và nhận thấy rằng lên sàn chưa chắc giúp họ được định giá cao hơn, thậm chí còn đối mặt với rủi ro bị định giá thấp trong những giai đoạn thị trường bị “hoảng loạn”. Điều này làm suy giảm động lực niêm yết, đặc biệt với các doanh nghiệp có nền tảng kinh doanh ổn định và không quá phụ thuộc vào vốn bên ngoài.

Khi thị trường chưa tạo ra môi trường ổn định, chưa hình thành được lớp nhà đầu tư dài hạn đủ lớn và chưa mang lại “phần thưởng” xứng đáng cho sự minh bạch, doanh nghiệp có xu hướng đứng ngoài quan sát thay vì chủ động tham gia.

Tổng Giám đốc FiinGroup cho rằng doanh nghiệp chỉ thực sự mặn mà lên sàn khi thị trường chứng khoán đáp ứng đồng thời ba điều kiện: huy động vốn hiệu quả, định giá hợp lý và ổn định, cùng với vai trò đồng hành dài hạn của nhà đầu tư.

Khi đó, niêm yết không còn là nghĩa vụ tuân thủ hay câu chuyện hình ảnh, mà trở thành một quyết định chiến lược trong hành trình phát triển của doanh nghiệp. Ngược lại, nếu thị trường vốn vẫn chủ yếu vận hành theo logic ngắn hạn, việc doanh nghiệp đứng ngoài sàn là lựa chọn hợp lý, chứ không phải biểu hiện của sự chậm tiến hay né tránh minh bạch.

Hải Yến