Thanh Hóa sau sáp nhập đang sở hữu "kho di sản" tại một xã ven biển với 18 di tích và lễ hội cấp quốc gia
Sở hữu hàng loạt di tích cùng lễ hội truyền thống, nơi này đang trở thành một trong những khu vực giàu bản sắc văn hóa của Thanh Hóa.
Thanh Hóa phát huy giá trị di sản tại xã Vạn Lộc
Vạn Lộc (Thanh Hóa) là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, gắn liền với đời sống tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng cư dân ven biển. Những năm gần đây, địa phương chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống, đồng thời từng bước khai thác tiềm năng du lịch nhằm đóng góp vào phát triển kinh tế – xã hội.
Trên địa bàn xã hiện có nhiều di tích lịch sử, văn hóa và lễ hội tiêu biểu, phản ánh chiều sâu văn hóa của khu vực. Một trong những điểm nhấn là cụm di tích nghè Diêm Phố – công trình có giá trị về kiến trúc và tín ngưỡng, trước đây thuộc xã Ngư Lộc, nay nằm trong địa giới hành chính xã Vạn Lộc.
Quần thể di tích gồm đền Tứ vị Thánh Nương, đền Ngư Ông, miếu Bão Gõ và chùa Liên Hoa với diện tích khoảng 1.000m². Lối vào nổi bật với cổng tam quan ba tầng, treo chuông đồng lớn ở tầng giữa. Từ đây, con đường chính dẫn vào khu đền được bố trí hài hòa, kết nối các hạng mục như nghè, đền, chùa và miếu theo cấu trúc cân đối.
Trong quần thể, đền thờ Tứ vị Thánh Nương giữ vai trò trung tâm trong đời sống tâm linh của ngư dân. Công trình được xây dựng từ thời kỳ đầu hình thành làng Diêm Phố và trải qua nhiều lần trùng tu, song vẫn bảo tồn được nét kiến trúc đặc trưng với bố cục đối xứng, sân gạch rộng và hướng nhìn về phía Nam.
Theo quan niệm của cư dân địa phương, Tứ vị Thánh Nương được tôn kính như những vị thần bảo trợ, mang lại bình an cho những chuyến ra khơi. Vì vậy, tín ngưỡng thờ phụng các vị thần này chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống văn hóa biển của cộng đồng.
Trải qua biến động lịch sử và tác động của biển, cụm di tích từng nhiều lần được di dời và hiện tọa lạc tại thôn Ninh Phú, xã Đa Lộc. Vào các ngày rằm, mùng 1 hay dịp lễ, Tết, người dân trong vùng vẫn đến đây dâng hương, cầu mong thời tiết thuận lợi và mùa đánh bắt hiệu quả.
Với giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc, cụm di tích Diêm Phố đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Đặc biệt, từ ngày 21 đến 24/2 âm lịch hằng năm, nơi đây diễn ra Lễ hội Cầu Ngư – sự kiện lớn nhất của người dân Vạn Lộc. Năm 2017, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khẳng định vị thế của địa phương trong bức tranh văn hóa Thanh Hóa.
Bảo tồn di sản gắn với định hướng phát triển bền vững
Từ ngày 1/7/2025, xã Vạn Lộc được thành lập trên cơ sở hợp nhất các xã Minh Lộc, Hải Lộc, Hưng Lộc, Ngư Lộc và Đa Lộc. Sau sáp nhập, không gian văn hóa được mở rộng, tạo nên sự hội tụ của nhiều giá trị lịch sử.
Hiện nay, địa phương có một di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia cùng 18 di tích lịch sử, trong đó có một di tích quốc gia và 17 di tích cấp tỉnh. Số lượng di sản lớn đặt ra yêu cầu cao trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị.
Thời gian qua, xã đã tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân và du khách thực hiện nếp sống văn minh khi tham quan các điểm di tích. Công tác kiểm tra, giám sát định kỳ được chú trọng nhằm kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi xâm hại. Đồng thời, địa phương tiến hành rà soát, thống kê hiện vật, cổ vật và đối chiếu với hồ sơ khoa học để đảm bảo tính nguyên trạng.
Tuy nhiên, qua khảo sát thực tế, một số công trình đang có dấu hiệu xuống cấp và cần được tu bổ, trong đó có chùa Vích – di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, đền thờ Đông Các Lê Doãn Giai, đền thờ Nguyễn Thành và nhà thờ Nguyễn Phúc. Trước thực trạng này, xã đã đề xuất danh mục bảo quản, phục hồi và phát huy giá trị di tích giai đoạn 2026–2030, đồng thời kiến nghị tỉnh Thanh Hóa hỗ trợ nguồn kinh phí thực hiện.
Theo ông Đoàn Chí Phương, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội UBND xã Vạn Lộc, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản. Cùng với đó là tăng cường quản lý, huy động nguồn lực xã hội hóa để phục vụ trùng tu, tôn tạo các công trình.
Ngoài yếu tố bảo tồn, Vạn Lộc cũng định hướng đầu tư hạ tầng giao thông và cải tạo các điểm di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa – tâm linh. Việc kết hợp giữa bảo tồn truyền thống và khai thác hợp lý được xem là giải pháp nhằm biến di sản thành nguồn lực phát triển.
Trong bối cảnh nhiều địa phương chú trọng phát huy giá trị văn hóa như một động lực nội sinh, những nỗ lực của Vạn Lộc cho thấy hướng tiếp cận lấy di sản làm nền tảng cho tăng trưởng dài hạn. Không chỉ là tài sản tinh thần, các giá trị lịch sử còn góp phần củng cố bản sắc cộng đồng và tạo thêm dư địa phát triển cho Thanh Hóa trong thời gian tới.