Thị trường vốn và khoảng trống dài hạn với DNNVV (Bài 1):Thị trường vốn đã lớn, vì sao doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn đứng ngoài?

Thị trường vốn Việt Nam đã đạt được những cột mốc quan trọng. Số lượng doanh nghiệp niêm yết tăng, sản phẩm tài chính ngày càng đa dạng, sự tham gia của nhà đầu tư trong và ngoài nước ngày càng sâu rộng. Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ vào cơ cấu doanh nghiệp tiếp cận được nguồn vốn này, có thể thấy thị trường vốn chủ yếu phục vụ nhóm doanh nghiệp lớn, có quy mô vốn đáng kể, lịch sử hoạt động dài và khả năng đáp ứng các chuẩn mực cao về minh bạch tài chính.

Trong khi đó, phần lớn DNNVV dù đóng góp lớn cho GDP và việc làm lại đứng ngoài “sân chơi” này. Với họ, thị trường vốn vẫn là một kênh xa vời, phức tạp và nhiều rào cản. Thực tế này không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình phát triển thiếu cân đối giữa cấu trúc thị trường tài chính và đặc điểm của khu vực doanh nghiệp.

Một trong những nguyên nhân cốt lõi nằm ở chính các tiêu chuẩn và điều kiện tiếp cận thị trường vốn hiện nay. Các yêu cầu về minh bạch tài chính, chuẩn mực kế toán, công bố thông tin, quy mô vốn và lịch sử hoạt động là những điều kiện cần thiết để bảo vệ nhà đầu tư và đảm bảo an toàn hệ thống. Tuy nhiên, với phần lớn DNNVV, đây lại là những rào cản vượt quá năng lực thực tế.

Nhiều DNNVV chưa có hệ thống quản trị tài chính chuyên nghiệp, chưa áp dụng đầy đủ chuẩn mực kế toán hiện đại, hoặc chưa sẵn sàng cho việc công khai thông tin ở mức độ cao. Khi “cửa vào” thị trường vốn được thiết kế chủ yếu cho những doanh nghiệp đã ở quy mô lớn, DNNVV gần như bị "loại ngay từ đầu", thay vì có một lộ trình tiếp cận từng bước.

Điều này dẫn đến một "vòng luẩn quẩn": doanh nghiệp không đủ lớn và minh bạch để tiếp cận thị trường vốn, nhưng cũng khó có thể lớn lên nếu chỉ phụ thuộc vào các nguồn vốn ngắn hạn và chi phí cao.

Ở nhiều quốc gia, thị trường vốn không chỉ tồn tại dưới một dạng duy nhất. Bên cạnh sàn niêm yết chính thức, còn có các phân khúc dành cho doanh nghiệp tăng trưởng, doanh nghiệp khởi nghiệp, các sàn giao dịch dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ, với tiêu chuẩn linh hoạt hơn và cơ chế giám sát phù hợp. Những phân khúc này đóng vai trò như “bậc thang”, giúp doanh nghiệp từng bước làm quen với chuẩn mực thị trường vốn trước khi tiến lên các cấp độ cao hơn.

Ngược lại, thị trường vốn Việt Nam trong nhiều năm qua mang tính “một tầng”, tập trung vào sàn niêm yết chính thức. Khoảng cách giữa DNNVV và thị trường vốn vì thế trở nên quá lớn, thiếu các phân khúc trung gian để doanh nghiệp từng bước tiếp cận. Khi không có “làn riêng” cho DNNVV, thị trường vốn khó có thể trở thành kênh huy động phổ quát.

Bên cạnh yếu tố cấu trúc, tâm lý và thói quen tài chính của DNNVV cũng góp phần duy trì khoảng cách với thị trường vốn. Trong bối cảnh khung pháp lý còn phức tạp, chi phí tuân thủ cao và rủi ro pháp lý chưa được kiểm soát đầy đủ, nhiều doanh nghiệp lựa chọn con đường quen thuộc là vay ngân hàng, dù điều kiện khắt khe và chi phí vốn không hề thấp.

Việc huy động vốn qua cổ phiếu, trái phiếu hay các quỹ đầu tư thường bị nhìn nhận là phức tạp, tốn kém và tiềm ẩn rủi ro pháp lý. Thị trường vốn vì thế dần trở thành “sân chơi của số ít”, thay vì là kênh huy động vốn phổ biến cho cộng đồng doanh nghiệp.

Một điểm nghẽn khác là sự thiếu hụt các định chế trung gian tài chính phục vụ DNNVV. Ở các thị trường phát triển, doanh nghiệp nhỏ và vừa được hỗ trợ bởi hệ sinh thái đa dạng gồm quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đầu tư tư nhân, tổ chức xếp hạng tín nhiệm quy mô nhỏ, đơn vị tư vấn phát hành và các nhà đầu tư chuyên nghiệp chấp nhận rủi ro cao hơn để đổi lấy tiềm năng tăng trưởng.

Tại Việt Nam, hệ sinh thái này chưa có sự kết nối hiệu quả với thị trường vốn chính thức. Khi thiếu các “cầu nối” giúp giảm bất cân xứng thông tin và chia sẻ rủi ro, cả doanh nghiệp và nhà đầu tư đều dè dặt, khiến dòng vốn khó chảy vào khu vực DNNVV.

Sau những biến động mạnh của thị trường tài chính trong các năm gần đây, việc tăng cường kiểm soát rủi ro là cần thiết. Tuy nhiên, nếu chính sách chỉ tập trung vào kiểm soát mà thiếu các cơ chế thúc đẩy phù hợp, thị trường vốn sẽ khó phát huy vai trò hỗ trợ DNNVV.

Thực tế cho thấy, các chính sách hiện nay vẫn mang tính khuyến khích chung, chưa có khuôn khổ rõ ràng cho DNNVV. Thiếu các cơ chế bảo lãnh phát hành, chia sẻ rủi ro hay ưu đãi phù hợp cho nhà đầu tư dài hạn khiến dòng vốn vẫn tập trung vào những doanh nghiệp lớn, an toàn hơn.

Thị trường vốn Việt Nam đã phát triển nhanh, nhưng chưa phát triển theo hướng bao trùm. Khi DNNVV vẫn đứng ngoài, thị trường vốn khó có thể trở thành động lực tài chính cho toàn bộ nền kinh tế. Để giải quyết khoảng cách này, câu hỏi không chỉ là làm thế nào để DNNVV “lớn lên” cho kịp thị trường, mà còn là liệu thị trường vốn có sẵn sàng được thiết kế lại để đồng hành cùng doanh nghiệp hay không.

Minh Anh