Ở Hải Phòng có một nơi thờ hai vị tướng song sinh thời Trần với chiến tích đánh bại quân Nguyên Mông
Nằm ở Hải Phòng, nơi này không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh của người dân mà còn là chứng tích lịch sử gắn với chiến thắng Nguyên Mông thời Trần.
Dấu tích lịch sử gắn với chiến thắng Nguyên Mông trên đất Hải Phòng
Trong hệ thống di tích lịch sử – văn hóa của Hải Phòng, đình Nhị Châu là một địa chỉ tiêu biểu, gắn với thời kỳ hào hùng của dân tộc dưới triều Trần. Di tích này là nơi tôn thờ hai vị Thành hoàng là Mai Ngô và Mai Độ – hai anh em song sinh có công lớn giúp vua Trần Nhân Tông lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh bại quân Nguyên Mông trong cuộc xâm lược lần thứ ba vào năm 1288.
Theo thần tích, bia ký và các tài liệu lịch sử được lưu giữ tại địa phương, Mai Ngô và Mai Độ là con của ông Mai Phụ Ân và bà Thị Trinh, người Minh Hương ở phương Bắc. Hai ông sinh vào giờ Ngọ, ngày 15 tháng 2 năm Ất Mão. Sau khi cha mẹ qua đời và mãn tang, hai anh em vượt biển trở về nước Nam sinh sống. Trải qua khoảng sáu năm, hai ông dần thông thạo phong tục, tập quán và võ nghệ của Đại Việt.
Năm Đinh Hợi 1287, khi quân Nguyên Mông huy động lực lượng lớn xâm lược nước ta lần thứ ba, hai anh em Mai Ngô – Mai Độ xin được vào triều yết kiến vua Trần Nhân Tông, tự xưng danh và xin theo quân đội ra trận. Nhận thấy hai người có diện mạo khôi ngô, tư chất hơn người, nhà vua phong Mai Ngô làm tả tướng quân, Mai Độ làm hữu tướng quân, giao nhiệm vụ tham gia chỉ huy tác chiến.
Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, vua Trần Nhân Tông trực tiếp chỉ huy đạo quân tiến theo đường bộ, trong khi nhị công Mai Độ chỉ huy lực lượng thủy quân phối hợp giáp chiến. Dưới sự chỉ đạo thống nhất của triều đình, kế hoạch xâm lược Đại Việt của nhà Nguyên tiếp tục thất bại nặng nề. Nhiều tướng lĩnh chủ chốt của quân Nguyên bị tiêu diệt, phần lớn chiến thuyền bị đánh chìm hoặc thu giữ, khiến lực lượng thủy quân Nguyên Mông gần như tê liệt hoàn toàn.
Sau chiến thắng, vua Trần Nhân Tông mở tiệc khao thưởng, ban cho hai vị công thần 100 cân vàng và một tấm lụa xanh để ghi nhận công lao. Tuy nhiên, hai ông không nhận lộc riêng mà dâng biểu xin vua cho phép trở về quê thăm phần mộ cha mẹ. Nguyện vọng này được nhà vua chấp thuận.
Giá trị lịch sử – văn hóa của di tích đình Nhị Châu
Trên đường trở về, khi thuyền đến khúc sông Hàm Giang, bất ngờ gặp giông tố lớn khiến thuyền bị nhấn chìm. Nhị công Mai Độ may mắn thoát nạn, trôi dạt vào hai bờ sông. Đệ nhất công Mai Ngô trôi vào bờ phía Bắc, tức trang Vũ La (nay thuộc phường Nam Đồng), còn đệ nhị công trôi sang bờ đối diện là trang Nhị Châu (nay thuộc phường Hải Dương, thành phố Hải Phòng).
Sau khi thoát nạn, đệ nhất công tổ chức đại tiệc mời phụ lão và nhân dân địa phương để cảm tạ vì được cứu sống. Tiếp đó, ông sang thăm em trai tại xứ đồng phía Nam, nơi dân cư sinh sống. Tại đây, đệ nhị công Mai Độ tự hóa. Sự việc được nhân dân sở tại tâu trình lên triều đình. Vua Trần Nhân Tông vô cùng thương tiếc hai bậc công thần, truyền lệnh cho sứ thần về hành lễ, đồng thời cho phép nhân dân lập miếu, đền thờ hai anh em với tư cách Thành hoàng, dù hai ông hóa ở hai địa điểm khác nhau.
Từ đó, làng Nhị Châu lập đình thờ hai vị tướng quân Mai Ngô và Mai Độ. Trải qua nhiều thế kỷ, đình Nhị Châu không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng dân cư, mà còn là không gian lưu giữ ký ức lịch sử về cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông, phản ánh tinh thần yêu nước và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân địa phương.
Cụm di tích đình – chùa Nhị Châu hiện tọa lạc tại Tổ dân phố số 3, phường Hải Dương, thành phố Hải Phòng. Theo ông Hoàng Văn Triển, Bí thư Chi bộ, Tổ trưởng Tổ dân phố số 3, đồng thời là Phó trưởng Ban quản lý di tích đình – chùa Nhị Châu, di tích này đã trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo trong lịch sử. Các lần tu sửa được ghi nhận vào các năm Chính Hòa thứ 5 (1694), Cảnh Hưng thứ 30 (1769), Tự Đức thứ 17 (1864), Tự Đức thứ 31 (1878), Thành Thái Kỷ Hợi (1899), Khải Định thứ 2 (1917) và Khải Định thứ 5 (1920).
Việc trùng tu qua nhiều triều đại cho thấy đình Nhị Châu luôn được cộng đồng gìn giữ, bảo vệ như một thiết chế văn hóa – tâm linh quan trọng. Các lớp kiến trúc, hiện vật và bia ký còn lại tại di tích góp phần cung cấp tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa thời Trần cũng như đời sống tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Với những giá trị tiêu biểu đó, cụm di tích đình – chùa Nhị Châu đã được UBND tỉnh Hải Dương (trước đây) ra quyết định công nhận và xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh vào ngày 1/11/2005. Sau khi địa giới hành chính thay đổi, di tích hiện thuộc sự quản lý của thành phố Hải Phòng, tiếp tục được bảo tồn và phát huy giá trị trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương.