Ngành điện trước áp lực cung ứng và sự phân hóa doanh nghiệp (Bài 1):Chuyển dịch cơ cấu năng lượng nhưng phải "đủ điện" cho nền kinh tế
Bước sang năm 2026, nhu cầu điện của nền kinh tế tiếp tục gia tăng, trong khi khả năng bổ sung nhanh nguồn điện nền và hạ tầng truyền tải vẫn đối mặt nhiều giới hạn về tiến độ và kỹ thuật. Trong bối cảnh đó, hệ thống điện quốc gia phải vận hành với yêu cầu cao hơn về an ninh cung ứng, đặt bài toán “đủ điện” lên vị trí ưu tiên hàng đầu, trước khi có thể tính tới các mục tiêu dài hạn như tối ưu chi phí hay thúc đẩy cạnh tranh thị trường.
Báo cáo ngành điện 2026 của Guotai Junan (VN) Research cho thấy, dù triển vọng trung hạn được đánh giá “khả quan”, trọng tâm điều hành trong ngắn hạn vẫn là đảm bảo đủ điện, thay vì tối ưu hóa chi phí hay thúc đẩy cạnh tranh thị trường.
Nhu cầu điện tiếp tục tăng mạnh
Theo các kịch bản điều hành hệ thống điện năm 2026, tổng sản lượng điện toàn quốc được dự báo ở mức cao, dao động trong khoảng 350 - 370 TWh tùy theo điều kiện thời tiết và diễn biến phụ tải. Ngay cả trong kịch bản cơ sở, mức tăng nhu cầu điện vẫn ở ngưỡng cao, phản ánh vai trò ngày càng lớn của điện năng trong hoạt động sản xuất, dịch vụ và đời sống dân cư.
Sự gia tăng nhu cầu không diễn ra đồng đều theo thời gian, mà tập trung mạnh vào các khung giờ cao điểm, đặc biệt là buổi tối. Điều này khiến áp lực không chỉ nằm ở tổng sản lượng điện cả năm, mà còn ở khả năng đáp ứng công suất cực đại trong những thời điểm hệ thống căng thẳng nhất.
Đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống đã được bổ sung đáng kể so với các năm trước. Tuy nhiên, quy mô công suất lắp đặt không đồng nghĩa với mức độ an toàn vận hành tương ứng.
Thực tế cho thấy, phụ tải cực đại tiếp tục tăng nhanh, trong khi cơ cấu nguồn điện vẫn phụ thuộc lớn vào các nguồn điện nền truyền thống. Các nguồn này có ưu điểm về tính ổn định, nhưng dư địa mở rộng trong ngắn hạn là hạn chế. Trong khi đó, các nguồn điện mới cần thời gian dài để hoàn tất đầu tư, thử nghiệm và hòa lưới.
Bên cạnh đó, sự mất cân đối trong phân bổ nguồn điện vẫn là một thách thức lớn. Một số khu vực có tốc độ tăng phụ tải cao nhưng lại chưa được bổ sung tương xứng về công suất nguồn tại chỗ, khiến lưới truyền tải, đặc biệt là các tuyến đường dây công suất lớn, thường xuyên vận hành ở trạng thái tải cao.
Ưu tiên “đủ điện” trong điều hành năm 2026
Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh và các chính sách ban hành trong năm 2025 đã đặt nền móng cho quá trình phát triển hệ thống điện trong dài hạn. Tuy nhiên, trong năm 2026, trọng tâm điều hành vẫn là đảm bảo an ninh cung ứng điện trong mọi tình huống.
Theo phân tích của Guotai Junan (VN) Research, dù định hướng chuyển dịch cơ cấu năng lượng đã rất rõ ràng, tiến độ triển khai các dự án nguồn và lưới vẫn là yếu tố quyết định trong ngắn hạn. Nhiều dự án điện khí LNG, năng lượng tái tạo quy mô lớn hoặc các nguồn điện mới khác chưa thể đóng góp đáng kể cho hệ thống ngay trong năm 2026.
Trong bối cảnh đó, hệ thống điện tiếp tục phải dựa vào các nguồn điện nền hiện hữu để duy trì ổn định, đặc biệt trong các giai đoạn cao điểm phụ tải hoặc khi điều kiện thời tiết diễn biến bất lợi.
Luật Điện lực 2024 cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn được xem là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường điện cạnh tranh. Lộ trình triển khai thị trường bán buôn điện cạnh tranh từ giữa năm 2026 và tiến tới bán lẻ điện cạnh tranh trong các năm sau mở ra kỳ vọng về một thị trường điện minh bạch và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu, các cải cách này chủ yếu mang tính thể chế. Phạm vi tham gia và mức độ tự do hóa còn hạn chế, nên chưa tạo ra thay đổi đáng kể về cung - cầu điện trong ngắn hạn. Vai trò điều tiết của Nhà nước trong vận hành hệ thống vẫn giữ vị trí chủ đạo, với ưu tiên hàng đầu là an toàn và ổn định.
Thực tế, hệ thống điện phải xử lý đồng thời hai bài toán: đáp ứng nhu cầu điện tăng cao trong ngắn hạn và chuẩn bị nền tảng cho chuyển dịch năng lượng trong dài hạn. Vì vậy, yêu cầu bảo đảm “đủ điện” tiếp tục được đặt lên hàng đầu, còn các mục tiêu tối ưu chi phí và nâng cao hiệu quả thị trường cần thêm thời gian để hiện thực hóa.