Di sản độc bản tại Ninh Bình và bí ẩn đôi ngựa đá gần 100 năm tuổi

Đền đá Thái Vi và giá trị lịch sử đặc sắc của đôi ngựa đá gần 100 năm tuổi

Đền đá Thái Vi hiện thuộc phường Nam Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình), là một trong những di tích quan trọng gắn liền với triều đại nhà Trần. Đền được xây dựng từ năm 1280, sau khi Vua Trần Thái Tông qua đời năm 1277. Trải qua nhiều lần trùng tu, dấu ấn kiến trúc đặc biệt nhất của đền là lần xây dựng lại vào năm 1926, khi toàn bộ công trình được kiến thiết bằng đá theo kiểu “Nội công, ngoại quốc” – bố cục bên ngoài theo dạng chữ “Quốc” và bên trong theo dạng chữ “Công” trong Hán tự. Cũng trong giai đoạn này, đôi ngựa đá chầu trước Nghi môn được dựng lên và tồn tại đến ngày nay.

Đền tọa lạc trên khu đất có thế phong thủy đẹp, được dân gian ví là mũi Rồng. Phía trước đền là giếng ngọc xây bằng đá xanh, phía sau là dãy núi đá Cẩm Sơn tạo thế “Tiền Ngọc Tỉnh, hậu Cẩm Sơn”. Sự kết hợp hài hòa giữa địa thế và kiến trúc làm nên vẻ uy nghiêm, cổ kính nhưng gần gũi với cảnh quan xung quanh.

Điểm nhấn đặc biệt của đền Thái Vi là đôi ngựa đá được làm từ đá xanh nguyên khối, chầu hai bên Nghi môn. Cả hai bức tượng được chạm khắc từ năm 1926, có niên đại gần 100 năm. Ngựa đá bên phải cao 1,63m, dài 1,79m, rộng 0,43m và đặt trên bệ đá dày 0,15m. Ngựa đá bên trái có kích thước tương tự với chiều dài 1,67m và bệ đá dày 0,14m. Những thông số này thể hiện quy mô và sự tỉ mỉ trong kiến trúc thời kỳ đầu thế kỷ XX.

Các nghệ nhân xưa đã khắc họa đôi ngựa theo dáng ngựa chiến, tư thế sẵn sàng xung trận. Mắt, tai, bờm và đuôi được tạc rõ nét; yếm ngựa vắt trên lưng thả xuống hai bên với họa tiết cầu kỳ. Từ khối đá sần sùi, qua bàn tay chế tác truyền thống đã hình thành đôi tượng sống động, vừa mang tính nghệ thuật, vừa thể hiện tinh thần thượng võ của thời đại nhà Trần. Gần một thế kỷ trôi qua, nắng mưa không làm giảm đi thần thái hiên ngang của đôi ngựa chầu.

Hình ảnh ngựa đá tại Thái Vi còn gợi nhớ hai câu thơ nổi tiếng của Vua Trần Nhân Tông:

“Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã
Sơn hà thiên cổ điện kim âu”.

Dịch thơ:

“Xã tắc hai phen chồn ngựa đá
Non sông nghìn thuở vững âu vàng”.

Theo sử liệu, nhà vua đọc bài thơ này vào ngày 14/4 năm Mậu Tý 1288 tại Chiêu Lăng (Hưng Yên) sau thắng lợi chống quân Nguyên – Mông. Khi đó, thấy chân những con ngựa đá chầu ở lăng dính bùn, nhà vua cảm khái về cảnh đất nước hai lần bị giày xéo nhưng vẫn đứng vững. Từ câu chuyện lịch sử ấy, người dân Ninh Bình đã tạo dựng đôi ngựa đá tại đền Thái Vi để lưu giữ biểu tượng chiến thắng và tinh thần bất khuất của quân dân thời Trần.

Giá trị văn hóa – lịch sử được bảo tồn trong không gian kiến trúc đá độc đáo

Ngày nay, đền Thái Vi là điểm đến đặc sắc của Quần thể Danh thắng Tràng An. Không chỉ mang giá trị lịch sử, nơi đây còn hấp dẫn du khách bởi kiến trúc đá tinh xảo, hệ thống nghi môn, cột trụ, bia ký, lăng tẩm cùng cảnh quan hài hòa giữa núi đá và đồng ruộng. Việc sử dụng đá xanh làm chất liệu chủ đạo tạo nên nét riêng mà ít di tích tại Ninh Bình còn giữ được.

Đôi ngựa đá hơn 100 năm tuổi là minh chứng cho kỹ thuật chế tác truyền thống và tư duy mỹ thuật của nghệ nhân xưa. Đồng thời, hình tượng ngựa chiến đứng chầu trước Nghi môn phản ánh tinh thần thượng võ, triết lý nhân sinh và niềm tự hào của cộng đồng địa phương về thời đại nhà Trần.

Cùng với kiến trúc và giá trị lịch sử, đền Thái Vi còn là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống. Hằng năm, du khách tìm về dự lễ hội đền Thái Vi, thường tổ chức vào mùa xuân, với các nghi thức rước, tế lễ và trình diễn nghệ thuật dân gian. Sự kết hợp giữa lễ hội và không gian di tích tạo nên trải nghiệm văn hóa đặc trưng, góp phần quảng bá hình ảnh Ninh Bình đến du khách trong và ngoài nước.

Trải qua hàng trăm năm tồn tại, đền Thái Vi vẫn được bảo tồn và trân trọng như một phần ký ức lịch sử quan trọng của vùng Cố đô Hoa Lư. Những dấu tích còn lại từ kiến trúc đá, tượng ngựa chầu đến giai thoại về thời Trần tiếp tục khẳng định giá trị của di tích trong đời sống văn hóa địa phương.

Phú Quý