Món đặc sản làm từ "kiến" của Thái Nguyên chỉ có một mùa duy nhất trong năm, ai ăn một lần là nhớ suốt đời
Món bánh này của người Tày, Nùng ở Thái Nguyên lưu giữ trọn vẹn hương rừng Việt Bắc, trở thành món ăn đánh thức ký ức bao thế hệ.
Món ăn chỉ có một mùa
Nếu mỗi dân tộc đều có một món ăn để chỉ cần nhắc tới là cả mùi đất, hơi rừng và tiếng gió ngàn lập tức ùa về như một ký ức thân thuộc, thì với người Tày, Nùng ở nhiều vùng phía Bắc Thái Nguyên, món ăn ấy chính là bánh trứng kiến. Món bánh nhỏ bé nhưng gói trong đó cả mùa rừng, cả lao động của người đi lấy tổ kiến, cả những nhịp sống mộc mạc kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trứng kiến dùng để làm bánh là trứng của loài kiến đen làm tổ trên những cành cây cao – vầu, tre, gội… Vào tháng Giêng, tháng Hai Âm lịch, những tổ kiến đen phình to như quả bầu khô bắt đầu xuất hiện, cũng là lúc trứng kiến vào độ ngon nhất, trắng mẩy, căng như hạt gạo rừng. Nhưng lấy được trứng kiến là cả một hành trình gian nan. Người đi rừng phải bôi than củi lên đầu sào để tránh kiến bò, rồi khêu tổ xuống nong, nhẹ tay rũ để những hạt trứng rơi xuống mà không lẫn lá mục. Mỗi tổ chỉ thu được vài lạng, thành quả của nhiều giờ leo rừng.
Trứng sau khi được đãi sạch sẽ được xào nóng với hành khô, thịt băm, lá kiệu và chút tiêu. Hỗn hợp này nguội đi sẽ trở thành lớp nhân béo, thơm, dậy mùi rất riêng – thứ mùi mà ai từng nếm một lần cũng chẳng thể quên. Vỏ bánh được làm từ gạo nếp nương hay nếp cái hoa vàng, xay mịn, nhào kỹ rồi cán thành tấm mỏng. Tất cả được đặt vào giữa lá vả bánh tẻ – thứ lá làm nên “hồn” bánh, rồi bọc thêm lớp lá vả già dai hơn ở bên ngoài trước khi đưa lên chõ đồ.
Hơi nóng bốc lên đánh thức mùi nếp, mùi lá rừng và mùi trứng kiến, hòa quyện thành một hương vị rất khó lẫn – rất Việt Bắc, rất Thái Nguyên. Món bánh ấy chỉ có một mùa, làm ẩu là hỏng cả năm.
Giữ hồn món bánh truyền thống
Ở xóm Tỉn Keo (xã Phú Đình), chị Nguyễn Thị Lương nổi tiếng là người làm bánh trứng kiến khéo tay. Mỗi mùa bánh, gia đình chị làm tới 500 chiếc mỗi ngày, bán đi khắp các tỉnh phía Bắc, trong đó nhiều nhất là Thái Nguyên. Bánh được bảo quản trong tủ lạnh có thể để cả tháng mà vẫn giữ nguyên độ thơm, dẻo.
Cầm chiếc bánh nóng hổi, mở lớp lá già rồi đến lớp lá vả bánh tẻ xanh mướt, sắc trắng ngà của nếp hiện ra, nhân trứng kiến óng mẩy như những hạt sương. Người thưởng thức sẽ cảm nhận ngay vị dẻo thơm của nếp, vị béo ngậy của trứng, chút chát nhẹ của lá vả – tất cả hòa vào nhau thành thứ hương vị mà chỉ vùng rừng núi mới có.
Chị Trần Thị Nguyên (xã Nghĩa Tá) hiện là công nhân Công ty Samsung Thái Nguyên, bồi hồi nhớ lại: “Ăn xong là nhớ. Nhớ vị béo của trứng, vị lá vả chát nhẹ, nhớ cả cái âm thanh ‘rạo rạo’ rất khẽ khi nhai. Chỉ cần nếm một miếng là nhớ quê, nhớ mẹ, nhớ rừng”.
Ngày nay, bánh trứng kiến không chỉ là món ăn mang đậm bản sắc của người Tày, Nùng mà còn trở thành “đại sứ” văn hóa, đưa hương núi rừng Thái Nguyên đến gần hơn với du khách. Và trong dòng chảy hiện đại, những người như chị Lương, chị Nguyên vẫn đang góp phần giữ gìn món ăn truyền thống này – để hương mùa rừng không chỉ còn trong ký ức, mà còn tiếp tục được lan tỏa qua từng chiếc bánh trứng kiến thơm nồng.