Ở Nghệ An có một thành cổ gắn liền với nghĩa quân Lam Sơn, nơi từng khiến giặc run sợ phải rút chạy

Cứ điểm chiến lược của nghĩa quân Lam Sơn trên đất Nghệ An

Theo sử liệu cổ như Lam Sơn thực lục và Đại Việt sử ký toàn thư, sau chiến thắng tại Bồ Đằng vào năm 1424, Lê Lợi cùng nghĩa quân Lam Sơn đã tiến vào Nghệ An với mục tiêu tìm “đất đứng chân”. Tướng Nguyễn Chích khi đó nhận định Nghệ An là nơi “hiểm yếu, đất rộng, người đông”, là vị trí chiến lược để củng cố lực lượng và tiến ra đánh Đông Đô. Từ đó mở ra giai đoạn quan trọng trong hành trình giải phóng Đại Việt khỏi ách đô hộ nhà Minh.

Vào thời điểm nghĩa quân Lam Sơn nam tiến, giặc Minh đóng nhiều cứ điểm trọng yếu trên đất Nghệ An, trong đó thành Trà Lân (còn gọi là Trà Long) là thành trì lớn nằm trên tả ngạn sông Lam, thuộc địa phận xã Bồng Khê trước đây (nay là xã Con Cuông). Các tư liệu ghi nhận đây là thủ phủ của phủ Trà Lân, một trong năm phủ “ki mi” thuộc Nghệ An thời Lê sơ, giữ vai trò kiểm soát vùng thượng du Tây Bắc – Tây Nam.

Thành Trà Lân được xây dựng trên núi Pù Thanh (còn gọi Pù Đồn), cao 168m, dựa thế núi và trông xuống ngã ba sông Con. Địa thế hiểm trở giúp thành án ngữ con đường “thượng đạo”, nơi nối khu vực rừng núi với đồng bằng. Thành có chu vi khoảng 2km, phía ngoài đào hào và rào tre trúc dày, do thổ quan Cầm Bành cùng hơn 1.000 thổ binh trấn giữ. Đây là cứ điểm quan trọng của nhà Minh nhằm kiểm soát vùng rừng núi rộng lớn.

Sau chiến thắng vang dội tại Bồ Đằng – nơi hơn 2.000 quân Minh bị tiêu diệt và tên Đô ty Trần Trung bị hạ, thanh thế nghĩa quân tăng cao. Lê Lợi tiến đánh Trà Lân bằng chiến thuật vây thành, cắt đường tiếp viện, khiến Cầm Bành bị cô lập. Thành bị hạ sau thời gian bị bao vây, đánh dấu thắng lợi quan trọng trên đất Nghệ An. Trong Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi đã khắc họa hai trận đánh tại Bồ Đằng và Trà Lân bằng câu: “Trận Bồ Đằng sấm vang chớp giật, Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay”.

Thành Trà Lân không chỉ là một chiến thắng quân sự, mà còn là đòn tâm lý mạnh mẽ giáng vào hệ thống phòng ngự phía Tây Nam Nghệ An của quân Minh. Chiến thắng giúp nghĩa quân kiểm soát vùng thượng du trước khi tiến về đồng bằng, mở đường cho những thắng lợi tiếp theo.

Dấu tích mờ nhạt và trăn trở bảo tồn

Trái với vị thế từng có trong lịch sử, dấu vết của thành Trà Lân ngày nay hầu như đã bị che lấp. Từ trung tâm xã Con Cuông men theo Quốc lộ 7A khoảng 3km, qua cầu treo Thanh Nam và đi tiếp trên con đường bê tông ven sông Lam về thôn Tân Hòa, nơi người dân tin là vùng lõi thành cổ, chỉ còn thấy những đồi keo, đồi tràm kéo dài. Những dấu tích ít ỏi còn lại đã bị lấn dần bởi sản xuất, sinh hoạt và thời gian.

Người dân địa phương vẫn truyền nhau ký ức về tòa thành dài hơn 2km, được bao quanh bởi hào sâu và rào tre dày đặc chạy dọc theo các sườn núi, nhìn xuống cả một đoạn sông Lam – địa thế “thiên hiểm khả thủ” từng được sử dụng để chặn đứng các đợt tấn công từ đồng bằng vào miền núi. Một số hiện vật được cho là có từ thời Trà Lân vẫn từng được phát hiện khi người dân đào đất làm nương.

Năm 2011, huyện Con Cuông đã lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp tỉnh cho khu vực thành Trà Lân. Tuy nhiên, hơn một thập kỷ trôi qua, hồ sơ vẫn chưa được xét duyệt do thiếu căn cứ khảo cổ học và chưa có quy hoạch bảo tồn cụ thể. Trong lúc đó, đất đai tiếp tục được san ủi làm đường, nhà cửa, khiến nhiều phần nền móng có nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Ông Phan Trọng Trung – Phó Chủ tịch UBND xã Con Cuông cho biết tòa thành không chỉ có giá trị lịch sử mà còn là một phần căn cước tinh thần của vùng đất này. Việc khảo cứu, phục dựng lại thành Trà Lân, dù chỉ bằng tranh vẽ hay mô hình minh họa, sẽ góp phần bảo tồn ký ức lịch sử và tạo tiền đề hình thành tuyến du lịch văn hóa – lịch sử kết nối với bia Ma Nhai bên kia sông Lam cùng các điểm văn hóa của đồng bào Thái.

Theo ông Trung, nếu được đầu tư đúng mức, Trà Lân có thể trở thành điểm đến mang chiều sâu văn hóa, giúp người dân hiểu hơn về vai trò của vùng đất Nghệ An trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đồng thời phát huy giá trị cảnh quan và du lịch cộng đồng trong tương lai.

Bạch Băng