Khám phá khu rừng rộng 5,5 triệu km2, trải dài qua 9 quốc gia
Đây là khu rừng có hệ sinh thái lớn nhất thế giới, nhiều loài động vật kỳ lạ.
Hệ sinh thái khổng lồ định hình khí hậu toàn cầu
Với diện tích hơn 5,5 triệu km², trải dài qua 9 quốc gia Nam Mỹ, rừng mưa Amazon là khu rừng nhiệt đới lớn nhất thế giới, chiếm hơn 60% diện tích rừng mưa còn lại của Trái đất. Từ góc nhìn vệ tinh, Amazon như một đại dương xanh vô tận, nơi cây cối, sông ngòi và mây trời hòa quyện tạo nên hệ sinh thái phức tạp nhất mà con người từng biết. Dưới tán rừng ấy là hơn 3 triệu loài sinh vật, trong đó hàng chục nghìn loài vẫn chưa được đặt tên.
Amazon được mệnh danh là “lá phổi xanh của hành tinh”, hấp thụ khoảng 2 tỷ tấn CO₂ mỗi năm, góp phần cân bằng chu trình carbon toàn cầu. Mỗi hecta rừng chứa tới 400 loài cây và 700 loài động vật, tạo nên một mạng lưới sống cực kỳ đa dạng. Riêng lưu vực sông Amazon dài hơn 6.400 km mang nước cho 1/5 lượng sông ngòi toàn cầu, nuôi dưỡng toàn bộ Nam Mỹ.
Vào mùa mưa, rừng Amazon ngập sâu trong nước, hình thành những “rừng nước nổi” (várzea), nơi cây cối và động vật tiến hóa để thích nghi với môi trường ngập lũ hàng tháng. Mỗi năm, 200 tỷ tấn nước từ rừng bốc hơi, hình thành “dòng sông mây” cung cấp độ ẩm không chỉ cho khu vực mà còn lan đến tận châu Phi, góp phần điều hòa khí hậu toàn cầu.
Amazon cũng là ngôi nhà của hơn 400 bộ tộc bản địa, trong đó có nhiều nhóm người sống tách biệt hoàn toàn với thế giới hiện đại. Với họ, rừng không chỉ là tài nguyên mà là linh hồn sống. Mỗi con sông, mỗi gốc cây đều gắn liền với truyền thuyết và tri thức cổ truyền về thảo dược, săn bắt và sinh tồn, được UNESCO xem là “di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại”.
Khi khu rừng khổng lồ đang cạn dần hơi thở
Tuy nhiên, “lá phổi xanh” đang thở gấp hơn bao giờ hết. Trong 50 năm qua, Amazon đã mất gần 20% diện tích rừng nguyên sinh do chặt phá, cháy rừng và khai thác nông nghiệp. Chỉ riêng năm 2024, hình ảnh vệ tinh của NASA cho thấy gần 10.000 km² rừng bị tàn phá – tương đương diện tích của cả Lebanon. Trung bình mỗi phút trôi qua, một sân bóng đá rừng biến mất.
Hậu quả là chu trình khí hậu toàn cầu bị đứt gãy. Khi diện tích rừng giảm, khả năng hấp thụ carbon giảm theo, khiến nhiệt độ khu vực tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu. Nguy hiểm hơn, khi các vụ cháy rừng lan rộng, lượng khí CO₂ thải ra vượt mức hấp thụ, biến Amazon từ “bộ lọc carbon” thành nguồn phát thải khổng lồ.
Các nhà khoa học cảnh báo: nếu mất thêm 5–10% diện tích, rừng Amazon có thể vượt qua “điểm tới hạn” (tipping point) – khi hệ sinh thái không thể tự phục hồi và dần chuyển thành thảo nguyên khô cằn. Khi đó, chu trình nước, lượng mưa và khí hậu toàn cầu sẽ thay đổi không thể đảo ngược.
Trước nguy cơ này, nhiều sáng kiến quốc tế đã được triển khai: Hiệp ước Rừng Amazon (ACTO) giữa 8 quốc gia trong khu vực; Quỹ Amazon Fund do Brazil và Na Uy tài trợ cho các chương trình trồng rừng, bảo vệ người bản địa; cùng mạng lưới nghiên cứu khí hậu AmazonFACE theo dõi khả năng hấp thụ carbon của rừng trong bối cảnh biến đổi khí hậu.
Đồng thời, công nghệ hiện đại như vệ tinh, drone và trí tuệ nhân tạo (AI) đang được sử dụng để giám sát phá rừng theo thời gian thực, giúp cơ quan quản lý phát hiện và ngăn chặn sớm các hành vi vi phạm.
Dẫu vậy, câu hỏi lớn nhất vẫn còn bỏ ngỏ: Liệu nhân loại có thể cứu kịp “lá phổi” của mình? Bởi Amazon không thuộc riêng một quốc gia, nó là di sản chung của Trái đất. Mỗi cánh rừng bị đốn ở Brazil, mỗi đám cháy ở Bolivia hay Peru đều ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu.